مراسم «چراغ برات» در خراسان؛ روشنایی برای مسیر امید و انتظار

در شب‌های ماه شعبان، هنگامی که خورشید به غروب می‌گراید و ستارگان در آسمان شامگاه می‌درخشند، آیینی دیرینه به نام «چراغ برات» پدیدار می‌شود؛ آیینه‌ای از امید، انتظار و دل‌نگرانی‌های عاشقانه به‌سوی ظهور منتقم خون‌ها، حضرت ولی‌عصر(عج).

این رسم کهن، گواهی بر عمق اعتقاد و اشتیاق قلبی مردم به دیدار جمال نورانی صاحب‌الزمان(عج) است. خانه‌ها، کوچه‌ها و خیابان‌ها با چراغ‌های قندیل، روغنی و برقی آذین می‌شوند؛ نورانیتی که گویی پیامی به آسمان می‌فرستد: منتظران تو، در هر تاریکی چراغی افروخته‌اند و در هر اندوه، امیدی یافته‌اند.

هر شعله‌ای که زبانه می‌کشد، دعایی را با خود به آسمان می‌برد؛ دعایی برخاسته از عمق جان. صلوات‌ها در گوشه و کنار طنین‌انداز می‌شود؛ نویدبخش فرج و ظهور و شفای جان‌ها. سفره‌های اطعام گسترده می‌شود تا هر نیازمند و گرسنه‌ای از برکت این شب‌های آسمانی بهره‌مند شود.

چراغ برات، نه‌تنها یک آیین مذهبی، بلکه جلوه‌ای از همبستگی اجتماعی، صله‌رحم و ترویج ارزش‌های انسانی است. این شب‌ها فرصتی است برای یاد عزیزان از دست‌رفته، دعا برای شفای بیماران و آرزوی خیر و برکت برای همه مسلمانان.

با نزدیک شدن ماه شعبان به نیمه، در استان‌های خراسان رضوی، شمالی و جنوبی و بخش‌هایی از خراسان بزرگ تاریخی ـ شامل مناطقی از افغانستان و ازبکستان ـ حال‌وهوایی متفاوت حاکم می‌شود. مقبره‌ها و گورستان‌ها که در دیگر روزهای سال خلوت‌ترند، در روزهای دوازدهم تا چهاردهم یا پانزدهم شعبان میزبان زندگان می‌شوند. اینجا صحنه دیداری نمادین شکل می‌گیرد؛ جایی که نور چراغ‌ها و شمع‌ها، عطر نان‌های سنتی تازه‌پخته‌شده و زمزمه دعا و فاتحه، آیین کهن «چراغ برات» را زنده می‌کند؛ آیینی برای گرامیداشت مردگان و برقراری پیوندی عاطفی و معنوی با آنان.

ریشه واژه «برات» به واژه‌ای فارسی بازمی‌گردد که به معنای روشنایی و نور است و با واژه‌هایی مانند Bright در زبان‌های اروپایی هم‌ریشه دانسته می‌شود. در گذشته، «برات» نامی پرکاربرد برای مردان نیز بوده است. در آیین چراغ برات، زندگان با روشن کردن چراغ‌ها، هم به‌صورت واقعی و هم نمادین، با حضور و دعا، سند آزادی و آمرزش درگذشتگان خود را از درگاه الهی طلب می‌کنند.

این آیین با تقویم قمری و ایام منتهی به نیمه شعبان ـ هم‌زمان با ولادت امام زمان(عج) از نگاه شیعیان ـ پیوند خورده است. ابوریحان بیرونی، دانشمند بزرگ ایرانی، نیز در آثار خود به عظمت و اهمیت این شب‌ها اشاره کرده است.

معنا و فلسفه آیین «چراغ برات»

چراغ برات نمادی از روشنایی، امید و انتظار برای فرج و ظهور امام زمان(عج) است. نور چراغ‌ها نشانه نورانیت و هدایت الهی به‌شمار می‌رود و روشن کردن آن‌ها، زنده نگه داشتن امید به آینده‌ای روشن‌تر در دل مؤمنان است. برخی دیدگاه‌های محلی در خراسان جنوبی، ریشه این آیین را به واقعه تغییر قبله مسلمانان از بیت‌المقدس به کعبه در نیمه شعبان نسبت می‌دهند و بر همین اساس، این شب را از دیرباز واجد اهمیت دینی می‌دانند. در مجموع، چراغ برات نمونه‌ای شاخص از تلفیق دلنشین فرهنگ ایرانی با معارف اسلامی است.

مراسم چراغ برات معمولاً در سه روز متوالی و با نام‌های خاص برگزار می‌شود که هر کدام کارکرد و معنای ویژه‌ای دارند. برات غریبان (دوازدهم شعبان) با هدف یادبود و طلب آمرزش برای درگذشتگان غریب و بی‌کس، از طریق قرائت فاتحه و دادن خیرات به نیت آنان. برات زندگان؛ برات شهیدان (سیزدهم شعبان) با هدف شکرگزاری برای نعمت حیات و سلامتی یا گرامیداشت مقام شهدا. در این روز، در برخی مناطق از جمله بیرجند، مردم با حضور بر مزار شهدا و پخش شیرینی و شکلات به شکرانه سلامت، این آیین را برگزار می‌کنند. همچنین خانواده‌هایی که به‌تازگی عزیزی را از دست داده‌اند، نان سنتی «روغن‌جوشی» می‌پزند و میان مردم توزیع می‌کنند. باور محلی بر این است که پخت این نان توسط عروس خانواده، برکت بیشتری به همراه دارد. برات مردگان (چهاردهم شعبان) اصلی‌ترین روز آیین چراغ برات است که با حضور گسترده مردم بر سر قبور، قرائت فاتحه و قرآن، پهن کردن فرش و توزیع گسترده خیرات شامل شیرینی، میوه، خرما، نان‌های محلی مانند کماچ و ساچ، حلوا و شربت برگزار می‌شود.

براساس برخی باورهای مردمی، در این شب‌ها سرنوشت و روزی سال آینده افراد رقم می‌خورد. در برخی روستاها رسم است که در شب نیمه شعبان، تمام چراغ‌های خانه روشن نگه داشته می‌شود تا ارواح نیاکان با دیدن روشنایی خانه، برای اهل آن دعای خیر کنند.

«چراغ برات» در دنیای امروز؛ تهدیدها و فرصت‌ها

این آیین کهن در روزگار معاصر با چالش‌هایی نیز روبه‌رو شده است. برخی کارشناسان و روحانیون نسبت به گسترش چشم‌وهم‌چشمی، تجمل‌گرایی در پذیرایی‌ها، رعایت‌نشدن شئونات اسلامی در برخی مجالس و بروز مشکلات ترافیکی و بهداشتی در گورستان‌ها هشدار داده‌اند و بر ضرورت آسیب‌شناسی و بازگشت به ماهیت اصیل و معنوی این آیین تأکید دارند.

با این حال، چراغ برات همچنان به‌عنوان پلی ارتباطی میان نسل‌ها و عاملی برای تداوم حافظه جمعی جامعه خراسان زنده است؛ آیینی که نشان می‌دهد چگونه یک باور کهن می‌تواند در قالبی نو تداوم یابد و پاسخگوی نیاز همیشگی انسان به یادآوری، تکریم و حفظ پیوند عاطفی با ریشه‌ها و گذشتگان باشد.

زهرا بهمنی‌زاده؛ خبرنگار ایکنای خراسان رضوی