هفته وحدت؛ از اختلافی تاریخی تا ابتکاری راهبردی
در تقویم اسلامی، روزگاری میان دوازدهم تا هفدهم ماه ربیعالاول، روزهایی است که در نگاه نخست، نمودار اختلافی تاریخی میان دو مذهب بزرگ اسلام به نظر میرسد؛ اختلافی در تعیین دقیق روز ولادت پیامبر گرامی اسلام(ص)، اما آنچه در نگاهی عمیقتر و با تأملی راهبردی آشکار میشود نه یک شکاف و دوگانگی، که فرصتی کممانند برای اتحاد و همبستگی امت اسلامی است. این بازه زمانی که امروز به هفته وحدت نامبردار است، یادآور این حقیقت است که آنچه ما را به هم پیوند میدهد، بسیار ژرفتر و استوارتر از آن چیزی است که ممکن است ما را از یکدیگر جدا کند.
در جهان امروز که امت اسلامی با چالشهای گوناگون سیاسی، فرهنگی، فکری و امنیتی روبهروست، پرسش بنیادین این است: آیا میتوان از دل اختلافی تاریخی و فقهی، پلی به سوی همدلی و همگرایی ساخت و هفته وحدت بهعنوان یک ابتکار عملی، تا چه اندازه توانسته است این پل را میان مذاهب اسلامی استوار سازد؟ این نوشتار میکوشد با تکیه بر آیات قرآن کریم، سنت نبوی و سیره پیشوایان دین و نیز با نگاهی به پیشینه تاریخی و ابعاد راهبردی این رویداد، پاسخی ژرف و مستند به این پرسش ارائه دهد.
وحدت در آیینه قرآن
قرآن کریم، این کتاب آسمانی که فروغ هدایتش تا ابد تابناک است، وحدت امت اسلامی را نه یک توصیه اخلاقی فرعی که اصلی بنیادین و ستون استوار دین معرفی میکند. در این میان، آیه ۱۰۳ سوره آل عمران که به آیه وحدت یا آیه اعتصام شهرت یافته، چراغی فرا راه همه مسلمانان است: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا ۚ وَاذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِ إِخْوَانًا؛ و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید و نعمت خدا را بر خود به یاد آورید که چگونه دشمن یکدیگر بودید و او میان دلهایتان الفت ایجاد کرد و به برکت نعمت او برادر شدید
علامه طباطبایی در تفسیر ارزشمند المیزان ذیل این آیه، حبلالله را به دین اسلام و قرآن کریم تفسیر میکنند که همگان را به یگانگی فرا میخواند. ایشان بر این نکته تأکید میورزند که الفت میان دلها، آنگاه که از سر اخلاص و در پرتو تعالیم الهی پدید آید، چنان استوار است که دشمنیهای دیرینه را به برادری صمیمانه تبدیل میکند. آیه ۴۶ سوره انفال نیز هشداری قاطع در خود دارد: «وَأَطِیعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِیحُکُمْ؛ و خدا و پیامبرش را اطاعت کنید و با یکدیگر ستیزه نکنید که سست شوید و قدرت (و شوکت) شما از میان برود».
این آیه به روشنی، اختلاف و نزاع را عامل فشل (سستی و درماندگی) و زوال ریح (شوکت و عزت) معرفی میکند. از نگاه قرآن، تفرقه نه فقط یک گناه اخلاقی که یک استراتژی خودویرانگر است که امت را در برابر دشمنان آسیب پذیر میسازد. آیه ۲۱۳ سوره بقره نیز فلسفه بعثت پیامبران را داوری میان اختلافات امت معرفی میکند که خود گواهی است بر اینکه وحدت، مقصد نهاییِادیان آسمانی است.
وحدت در سنت نبوی
سیره پیامبر اکرم(ص)، پیش و بیش از هر نظریهپردازی، مصداق عینیِ تحقق وحدت است. پیش از هجرت، قبایل اوس و خزرج در مدینه، یک سده با یکدیگر در نزاع و خونریزی به سر میبردند؛ یهودیان نیز از این اختلافات بهره میجستند و بر آنان تسلط یافته بودند. پیامبر(ص) با هجرت به مدینه و انعقاد پیمانهای برادری، میان این قبایل چنان الفتی پدید آورد که در متن قراردادها، مسلمانان أمة واحدة من دون الناس (امتی یگانه، جدای از دیگر مردمان) خوانده شدند. این پیماننامه را برخی نخستین قانون اساسی مکتوب جهان دانستهاند.
در احادیث نبوی نیز تأکید بر لزوم حفظ جماعت و پرهیز از تفرقه از چنان شدتی برخوردار است که پیامبر(ص) فرمودند: کسی که یک وجب از جماعت خارج شود، قلادهی اسلام را از گردن خود باز کرده، مگر آنکه دوباره به جماعت برگردد و نیز در حدیثی دیگر، ترک جماعت و رهبری مشروع را همسنگ مرگ جاهلیت دانستهاند. این سخنان به روشنی، هرگونه جدایی و انشقاق در امت را نکوهش کرده و بر ضرورت باقیماندن در چارچوب جماعت مسلمین پای میفشارند.
امام جعفر صادق(ع) نیز وحدت میان شیعه و سنی را اساسیترین و ضروریترین نیاز جهان اسلام معرفی کرده و فرمودهاند که در پرتو آن، سایر مسائل قابل طرح خواهد بود، همچنین از امام علی(ع) روایت شده که در نامههای خود به کارگزاران، همواره بر مدارا با برادران اهل سنت و پرهیز از دامن زدن به اختلافات تأکید میورزیدند.
نکته شگفتانگیز در باب هفته وحدت این است که آنچه زمانی میتوانست اختلافی بیفرجام بر سر تاریخ ولادت پیامبر(ص) باشد، با تدبیری هوشمندانه به تونلی از زمان برای جشن مشترک بدل شد. پیشینه این ابتکار به پیش از انقلاب اسلامی بازمیگردد. زمانی که آیتالله سیدعلی خامنهای (علیه الرحمة) در دوران تبعید به شهر ایرانشهر در سیستان و بلوچستان، ایده برگزاری جشن مشترک میان شیعه و سنی را در بازه میان دوازدهم تا هفدهم ربیع الاول عملی ساختند. ایشان در خاطرات خود از این دوران چنین نقل میکنند: ما گفتیم بیایید کاری کنیم که یک نشانهای از اتحاد شیعه و سنی را در این شهر نشان بدهیم.
پس از انقلاب اسلامی، این ایده با پیشنهاد آیتالله منتظری و تأیید و فرمان بنیانگذار انقلاب، امام خمینی(ره)، در سال ۱۳۶۰ هجری شمسی، بهصورت رسمی و فراگیر، هفته وحدت نامگذاری شد. امام خمینی(ره) در این باره فرمودند: اگر مسلمین وحدت کلمه داشتند، امکان نداشت اجانب بر آنها تسلط پیدا بکنند. این تفرقه در بین مسلمین است که باعث شده اجانب بر ما تسلط پیدا کنند. از نگاه امام، هفته وحدت پیامی روشن دارد: با دست اتحاد و ذهن هوشیار، در سآیه دستورات پیامبر خدا(ص) و عترت پاک آن حضرت، مجال از تفرقهافکنیِ بیگانگان بگیریم.
هفته وحدت از منظر علوم اجتماعی و سیاسی، یک ابتکار نمادین راهبردی است. نمادهایی چون میلاد پیامبر(ص) که برای همه مسلمانان مقدس و محبوب است، میتوانند به منزله نقطه اشتراک کانونی عمل کنند و از ظرفیت بالایی برای همبستگی اجتماعی برخوردارند. آنچه امام خمینی(ره) انجام داد، بازتعریف هوشمندانه اختلاف بود؛ به جای آنکه دوازدهم و هفدهم ربیع الاول دو نقطه جدایی باشند، دو نقطه آغاز و انجام یک جشن مشترک شدند. مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی نیز هر ساله در این هفته، گردهمایی بینالمللی وحدت اسلامی را برگزار میکند. در جهان امروز که جریانهای افراطی و تکفیری، جزیرههای جدایی را در سراسر جهان اسلام گسترش دادهاند، هفته وحدت بیش از هر زمان دیگری ضرورت یافته است. وحدت اسلامی به تعبیر رهبر معظم انقلاب، عامل قدرتمند شدن امت برای آمدن امام زمان(عج) است و اصلیترین عامل قدرت امت اسلامی به شمار میرود.
پاسخ به شبهات
شبهه نخست: وحدت به معنای نادیده گرفتن تفاوتهای مذهبی است؟
در پاسخ باید گفت وحدت مورد نظر در اسلام نه به معنای وحدت اعتقادی کامل و نادیده گرفتن تفاوتهای فقهی و کلامی مشروع، که وحدت عملی و همبستگی راهبردی در برابر دشمنان مشترک و برای تحقق اهداف والای اسلامی است. قرآن خود به وجود اختلافات در امت اشاره کرده و راهکار رجوع به کتاب خدا را برای حل آنها ارائه داده است.
شبهه دوم: هفته وحدت، اقدامی سیاسی و ساختگی است؟
پاسخ آنکه هر چند نامگذاری رسمیِ این هفته، در بستری سیاسی صورت گرفت، اما ریشه و مبنای آن، در متن قرآن و سنت استوار است. آنچه ساختگی است، میتوان گفت نام هفته برای بازه زمانی مشخص است، اما مفهوم وحدت و ضرورت آن، یک حقیقت قرآنی و نبویِ انکارناپذیر است.
هفته وحدت، در نگاه نخست، بازهای تاریخی در تقویم است و در نگاهی عمیقتر، بازتابی از یک حقیقت قرآنی و سنتیِ ریشهدار. از آیه ی واعتصموا بحبل الله جمیعا تا پیمان برادری پیامبر(ص) در مدینه و از ایده اولیه در ایرانشهر تا فرمان امام خمینی(ره)، همگی بر یک اصل واحد تأکید دارند: امت اسلامی، امتی یگانه است و تفرقه، آفتِ عزت و پیشرفت آن.
پاسخ به پرسش اصلی این نوشتار آن است که آری، میتوان از دل اختلافی تاریخی، پلی به سوی همدلی ساخت؛ مشروط بر آنکه نگاه راهبردی و مصلحتبردار بر نگاه جزئینگر و اختلافافکن غلبه یابد. هفته وحدت، این ابتکار ناب امام خمینی(ره) گواه روشنی است بر این امکان و پیام نهایی آنکه، وحدت اسلامی، نه یک شعار فصلی یا یک رویداد سالانه که یک ضرورت همیشگی و یک تکلیف شرعیِ فراگیر است. بیاییم در این هفته و پس از آن، ریسمان الهی را محکمتر از پیش در دست گیریم و از هر آنچه مآیه پراکندگی و سستی است، دوری جوییم تا شوکتِ ازدست رفته امت اسلامی، بار دیگر بازگردد و وعده الهی: فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِ إِخْوَانًا در گستره جهانی، جامه تحقق بپوشد. إِنَّ هَٰذِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ (انبیاء، ۹۲).
انتهای پیام
