وقف؛ فلسفهای برای مدیریت منابع
حجتالاسلام والمسلمین محمد خزاعی با تأکید بر اینکه وقف در اسلام، تنها یک معامله حقوقی نیست، بلکه یک فلسفه مدیریت منابع است، گفت: این فلسفه بر این باور استوار است که ثروت، ابزار خدمت به خلق و قربت به خداست، نه ابزار انباشت شخصی و اهمیت وقف در آن است که با ترکیب انگیزههای معنوی و انگیزههای اجتماعی خدمترسانی، ساختاری پایدار برای توسعه جامعه ایجاد میشود.
حجتالاسلام محمدخزاعی، پژوهشگر دینی در گفتوگو با ایکنا از خراسانرضوی با اشاره به ابعاد الهی و معنوی وقف بهعنوان یک ثواب جاری اظهار کرد: وقف عملی است که فرد در آن مال خود را از چرخه مصرف شخصی خارج میکند تا در مسیر خداوند بهکار رود. قرآن کریم در آیه ۲۶۱ سوره بقره میفرماید: «مَثَلُ الَّذِینَ ینْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ کمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِی کلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ ۗ وَاللَّهُ یضَاعِفُ لِمَنْ یشَاءُ ۗ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ؛ مَثَل آنان که اموالشان را در راه خدا انفاق میکنند، مانند دانهای است که هفت خوشه برویاند، در هر خوشه صد دانه باشد و خدا برای هر که بخواهد چند برابر میکند و خدا بسیار عطاکننده و داناست». این تشبیه به ثواب جاری اشاره دارد، یعنی بر خلاف صدقهای که با مصرف به پایان میرسد، وقف به دلیل بقای خود و ادامه اثراتش تا ابد پاداش معنوی برای واقف به همراه دارد که این ویژگی، وقف را به یکی از راههای پایدار برای تقرب به خداوند و حفظ یادگاری نیکوی انسان پس از مرگ تبدیل میکند.
وی با اشاره به کارکردهای اقتصادی و اجتماعی وقف و نقش آن در برقراری عدالت و کاهش شکاف طبقاتی بیان کرد: وقف در اقتصاد اسلامی، ابزاری برای اصلاح توزیع ثروت و کاهش نابرابریهاست. در نظامهای سرمایهداری یا کمونیستی، ثروت یا در دستان اقلیت متمرکز میشود یا از بین میرود، اما وقف، ثروت را از حالت خوابیده یا مصرفی به حالت سرمایهای و خدمترسان تبدیل میکند.
این پژوهشگر دینی به نقش وقف در تأمین نیازهای عمومی اشاره کرد و گفت: مساجد، بیمارستانها و مدارس که از اموال وقفی تأمین میشوند، خدماتی را ارائه میدهند که دولتها ممکن است در ایجاد آنها کمبود منابع داشته باشد، همچنین بسیاری از وقفها مستقیماً برای تغذیه فقرا، پوشاک یتیمان یا درمان بیماران بدون توان مالی اختصاص مییابد که این امر باعث میشود چرخه فقر شکسته و جامعه از نظر اجتماعی منسجمتر شود.
وی با بیان اینکه اموال وقفی چون موقوفه غیرقابل فروش و انتقال هستند، از چرخه تورم و رکود اقتصادی مصون میمانند و بهعنوان یک دارایی پایدار در اقتصاد عمل میکنند، افزود: وقف در پایداری نهادهای آموزشی و فرهنگی هم نقشآفرینی دارد، بهطوری که یکی از مهمترین دستاوردهای وقف در تاریخ اسلام، ایجاد زیرساختهای آموزشی و علمی است. دانشگاهها و کتابخانههای بزرگ جهان اسلام مانند دانشگاه القاهره، نظامیه بغداد و گنجنامههای تاریخی در اصل با وقفهای شخصی و خاندانی تأسیس و تداوم یافتند و این نهادها چون به بودجههای ناپایدار دولتی وابسته نبودند، از استقلال علمی و آزادیاندیشی برخوردار بودند و وقف باعث شد که علم از دایره محدودیتهای سیاسی خارجشده و به یک میراث عمومی برای همه مسلمانان و حتی غیرمسلمانان تبدیل شود و این پایداری نهادی یکی از دلایل طلوع تمدن اسلامی در قرون وسطی بوده است.
خزاعی با اشاره به نقش وقف در حفظ محیط زیست و منابع طبیعی بیان کرد: در متون فقهی، وقف فقط محدود به اموال منقول و غیرمنقول انسانساخت نیست، بلکه وقف زمینهای کشاورزی، باغها، چشمهها و حتی درختان نیز شایع بوده است. این نوع وقفها، نوعی مدیریت پایدار منابع طبیعی محسوب میشوند، وقتی یک باغ وقف میشود، بهرهبرداری از آن تحت نظارت و با رعایت اصول حفظ محیط زیست انجام میشود تا نسلهای بعدی نیز از آن بهرهمند شوند که این نگاه پیشزمینهای برای مفهوم پایداری محیطزیست در اسلام ایجاد میکند.
وی تأکید کرد: وقف پلی میان نسلهای مختلف است و وقتی فردی املاک خود را وقف میکند، در واقع نوعی دارایی ایجاد میکند که متعلق به خود نیست، بلکه متعلق به جامعه است که این امر حس تعلق جمعی را در میان مردم تقویت میکند، همچنین، وقفهای خانوادگی مانند وقفهای مربوط به آستانهای مقدس یا مدارس خانوادگی باعث حفظ پیوندهای خویشاوندی و هویت جمعی در طول تاریخ شدهاند و این موضوع باعث میشود ثروت در جامعه دوران کند و از انحصارطلبی جلوگیری شود.
این پژوهشگر دینی با تأکید بر اینکه وقف در اسلام، تنها یک معامله حقوقی نیست، بلکه یک فلسفه مدیریت منابع است، اظهار کرد: این فلسفه بر این باور استوار است که ثروت، ابزار خدمت به خلق و قربت به خداست، نه ابزار انباشت شخصی. اهمیت وقف در آن است که با ترکیب انگیزههای معنوی و انگیزههای اجتماعی خدمترسانی، ساختاری پایدار برای توسعه جامعه ایجاد میشود. در دنیای امروز با بازگشت به مفهوم مدرنشده وقف میتوان از این میراث غنی اسلامی برای حل چالشهای معاصر مانند فقر، بیسوادی و بحرانهای زیستمحیطی بهره برد. وقف، نمادی از خودداری از مالکیت مطلق و مالکیت مسئولانه در اسلام است.
وی با اشاره به اینکه تبدیل وقف از یک نهاد سنتی به ابزاری پویا که پاسخگوی چالشهای معاصر است، نهتنها یک ضرورت اقتصادی، بلکه یک الزام تمدنی محسوب میشود، بیان کرد: اگرچه ریشههای وقف در قرآن و سنتهای اولیه اسلام است، اما موضوع وقف (آنچه وقف میشود) و مقصد آن (محل صرف) میتواند با توجه به مقتضیات زمان تغییر کند.
خزاعی با تأکید بر لزوم اهمیت هدایت وقف بهسمت نیازهای روز گفت: در گذشته، وقف عمدتاً بر اموال عینی مانند زمین، مساجد و حمامها متمرکز بود، اما در اقتصاد مدرن، داراییها ماهیت غیرملموس پیدا کردهاند. اهمیتیابی وقف برای نیازهای روز، در گرو پذیرش وقف سهام، وقف اوراق بهادار، وقف دانش و وقف حقوق مالکیت فکری است. برای نمونه وقف یک سهم از یک شرکت فناوری یا وقف حق استفاده از یک نرمافزار آموزشی رایگان، میتواند تأثیری چند برابر وقف یک قطعه زمین در اقتصاد دیجیتال داشته باشد و این گذار وقف را از حالت خوابیده خارج کرده و به چرخه اقتصاد زنده میافزاید.
این پژوهشگر دینی با اشاره به اینکه نیازهای انسانی در دنیای مدرن تغییر ماهیت دادهاند، بهطوری که در گذشته، نیاز اصلی تأمین غذا و پناهگاه بود، اما امروزه نیازهای اساسی شامل دسترسی به اینترنت، بهداشت روان، آموزش دیجیتال و پژوهشهای پیشرفته پزشکی است که میتوان وقف را به سمت رفع این نیازها سوق داد، تصریح کرد: ایجاد مراکز مشاوره آنلاین رایگان یا تأمین تجهیزات هوشمند برای بیمارستانهای دولتی، تأمین لپتاپ و اینترنت برای دانشآموزان مناطق محروم بهجای صرفاً ساخت کلاسهای فیزیکی، حمایت مالی از پژوهشهای بنیادین در حوزههایی مانند انرژیهای تجدیدپذیر، هوش مصنوعی و پزشکی ژنتیک که نتیجه آنها متعلق به عموم مردم است میتواند مسیری جدید برای وقف باشد و در واقع با این رویکرد مسجد در مفهوم کلامی، میتواند مرکز داده یا آزمایشگاه پژوهشی باشد و هر دو مکانی برای خیر و قربت به خدا بهحساب میآیند.
خزاعی با بیان اینکه هدایت وقف بهسمت نیازهای روز، به معنای سرمایهگذاری فعال در اموال وقفی است، افزود: بهجای صرف درآمد اجارهای ناچیز، اموال وقفی میتواند در پروژههای سودآور و مرتبط با نیازهای روز مانند مراکز داده، پارکهای صنعتی سبز، یا زیرساختهای هوشمند شهری سرمایهگذاری شود تا درآمد آنها با نرخ تورم رشد کند و بتواند نیازهای گستردهتری را پوشش دهد.
وی بیان کرد: نیاز روز جامعه، صرفاً دریافت کمکهای خیریه نیست، بلکه توانمندسازی است. وقف مدرن میتواند بهجای صرفاً توزیع غذای آماده، بر ایجاد اشتغال متمرکز شود، برای نمونه وقف منابع برای راهاندازی کارگاههای صنایعدستی، آموزش مهارتهای شغلی به جوانان بیکار، یا حمایت از کسبوکارهای کوچک زنان سرپرست خانوار، چرخه فقر را میشکند و بهجای ایجاد وابستگی، استقلال اقتصادی افراد را تقویت میکند که این رویکرد با مفهوم اقتصاد مقاومتی و خودکفایی در جوامع اسلامی همخوانی دارد.
این پژوهشگر دینی گفت: نسل جوان و نخبگان با مفاهیم سنتی و خشک وقف ارتباط عاطفی و فکری کمتری دارند، اما وقتی وقف با زبان توسعه پایدار، مسئولیت اجتماعی شرکتها و نوآوری گفتمان شود، جذابیت خود را پیدا میکند. هدایت وقف بهسمت نیازهای روز باعث میشود که نخبگان علمی، کارآفرینان و سرمایهگذاران جوان بهجای صرفاً کمکهای موقتی در ساختارهای وقفی بلندمدت مشارکت کنند که این امر، وقف را از یک نهاد پیر به یک نهاد پویا و جوانپسند تبدیل میکند.
وی تصریح کرد: در سطح جهانی اهداف توسعه پایدار سازمان ملل مانند کاهش نابرابری، آموزش باکیفیت، بهداشت و رفاه، و شهرهای پایدار محور اصلی سیاستگذاریها هستند، حالآنکه وقف اسلامی ذاتاً با این اهداف همراستاست. هدایت وقف بهسمت این نیازهای روز باعث میشود اسلام بهعنوان یک دین راهحلمحور برای چالشهای بشری معرفی شود، برای نمونه، وقفهای محیطزیستی مانند کاشت درختان، تصفیه فاضلاب و یا حمایت از انرژی خورشیدی مستقیماً با هدف مقابله با تغییرات اقلیمی همراستا هستند.
خزاعی در پایان گفت: اهمیت بردن وقف به سمت نیازهای روز در حفظ حیات این نهاد نهفته است. وقف اگر از نیازهای واقعی جامعه فاصله بگیرد به یک آیین صرف تبدیل میشود که تأثیر اجتماعی آن کاهش مییابد. اما با بازتعریف موضوعات وقف از عینی به معنوی، تغییر محل صرف آن از صرفاً مذهبی به علمی، اجتماعی و اقتصادی و استفاده از ابزارهای مالی مدرن، وقف میتواند به قویترین ابزار برای عدالتخواهی، توسعه پایدار و حل بحرانهای معاصر تبدیل شود و این گذار، نه انحراف از سنت، بلکه احیای روح واقعی وقف در قالبهای معاصر است.
انتهای پیام
