ماندگاری نظام سیاسی در گرو تقویت پشتوانه مردمی است

حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی شریعتی‌تبار، پژوهشگر حوزه علمیه در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌رضوی درباره علت تأکید امام خمینی(ره) و رهبر شهید بر نقش مردم در اداره جامعه، حکمرانی اسلامی و شکل‌گیری تمدن اسلامی، اظهار کرد: این تأکید یک موضوع تشریفاتی یا صرفاً یک راهبرد سیاسی نیست، بلکه ریشه‌های عمیقی در آموزه‌های دینی، قرآن کریم، سخنان پیامبر اکرم(ص) و سیره امیرالمؤمنین علی(ع) دارد.

وی ادامه داد: اگر به منابع اصلی معارف اسلامی مراجعه کنیم، می‌بینیم که مسئله حضور مردم، مشارکت اجتماعی، وحدت و همراهی آنان با نظام اسلامی از موضوعاتی است که مورد توجه جدی قرار گرفته است. در قرآن کریم، سخنان پیامبر اکرم(ص) و به‌ویژه در نهج‌البلاغه و نامه امیرالمؤمنین علی(ع) به مالک اشتر، درباره جایگاه مردم و نحوه تعامل حاکمیت با آنان، نکات بسیار مهمی مطرح شده است.

نقش مردم در موفقیت جامعه اسلامی از نگاه قرآن

پژوهشگر حوزه علمیه با اشاره به آیات قرآن کریم، افزود: یکی از نمونه‌های روشن در این زمینه را می‌توان در سوره انفال مشاهده کرد؛ جایی‌که خداوند متعال یکی از عوامل موفقیت پیامبر گرامی اسلام(ص) و جامعه اسلامی را حمایت و همراهی مؤمنان معرفی می‌کند.

شریعتی‌تبار بیان کرد: در این آیات، خداوند متعال پس از بیان تأیید و یاری پیامبراکرم(ص)، به نقش مؤمنان نیز اشاره می‌کند و نشان می‌دهد که جامعه اسلامی با حضور و همراهی مردم توانسته است مسیر خود را طی کند. نکته مهم این است که قرآن کریم در توصیف جامعه مؤمنان، به پیوند، الفت، محبت و صمیمیت میان آنان توجه ویژه‌ای دارد.

وی بیان کرد: قرآن کریم تصریح می‌کند که اگر همه سرمایه‌های مادی جهان نیز هزینه شود، ایجاد چنین الفت و پیوندی میان دل‌های مردم به‌آسانی امکان‌پذیر نیست و این خداوند و ایمان به اوست که می‌تواند چنین محبت و همبستگی عمیقی را در جامعه ایجاد کند.

پژوهشگر حوزه علمیه با بیان اینکه این مسئله نشان‌دهنده اهمیت سرمایه اجتماعی در جامعه اسلامی است، ادامه داد: جامعه‌ای که میان مردم آن الفت، محبت، اعتماد و همدلی وجود داشته باشد، ظرفیت بیشتری برای عبور از مشکلات و حرکت در مسیر اهداف خود خواهد داشت و این همان چیزی است که در تجربه جامعه اسلامی صدر اسلام نیز قابل مشاهده است.

مشورت پیامبر اکرم(ص) با مردم؛ الگویی برای حکمرانی

شریعتی‌تبار با اشاره به آیات سوره آل‌عمران درباره نحوه تعامل پیامبر اکرم(ص) با مردم، گفت: خداوند در قرآن کریم به پیامبر(ص) می‌فرماید با مردم با ملایمت و رحمت رفتار کند و با آنان مشورت داشته باشد. در آیه شریفه «فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ ... وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ»، به روشنی بر این شیوه تعامل تأکید شده است.

وی بیان کرد: خداوند به پیامبر(ص) می‌فرماید که به واسطه رحمت الهی با مردم نرم و ملایم برخورد کرده است و اگر خشن و سخت‌دل بود، مردم از اطراف او پراکنده می‌شدند. این نکته بسیار مهم است؛ یعنی یکی از عوامل جذب مردم به پیامبر(ص)، اخلاق کریمانه، رحمت، محبت و عطوفت ایشان بود.

پژوهشگر حوزه علمیه تصریح کرد: پس از آن نیز خداوند به پیامبر(ص) دستور می‌دهد که از خطاهای مردم درگذرد، برای آنها از خداوند طلب مغفرت کند و با آنان در امور مشورت داشته باشد. «وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ» از منظر حکمرانی اهمیت بسیار زیادی دارد؛ چراکه مشورت به معنای احترام گذاشتن به مردم و به رسمیت شناختن نظر و جایگاه آنان در مسائل اجتماعی است.

مشورت پیامبر اکرم(ص) سه پیام مهم برای حکمرانی دارد

شریعتی‌تبار با بیان اینکه مشورت پیامبر اکرم(ص) با مردم تنها یک اقدام ساده نبود، ادامه داد: در این رفتار ایشان می‌توان دست‌کم سه پیام مهم را مشاهده کرد؛ نخست، احترام به نظر و رأی مردم؛ دوم، سهیم کردن مردم در مسائل اجتماعی و تصمیمات مهم جامعه؛ و سوم، آموزش و الگوسازی برای دیگران.

وی افزود: پیامبر اکرم(ص) با وجود اینکه عقل کل و دارای مقام عصمت است، مأمور به مشورت با مردم می‌شود. این رفتار به دیگران آموزش می‌دهد که اگر پیامبر(ص) با مردم مشورت می‌کند، دیگران نیز باید برای مردم احترام قائل باشند و نظر آنان را در امور مهم جویا شوند.

پژوهشگر حوزه علمیه بیان کرد: از سوی دیگر، مشارکت دادن مردم در تصمیمات اجتماعی موجب می‌شود آنان خود را در سرنوشت جامعه سهیم بدانند. وقتی انسان احساس کند در تصمیمات مهم جامعه نقش دارد، در زمان دشواری‌ها نیز آمادگی بیشتری برای تحمل سختی‌ها و مسئولیت‌پذیری خواهد داشت.

شریعتی‌تبار با اشاره به سیره امیرالمؤمنین(ع)، بیان کرد: همین نگاه را در نهج‌البلاغه نیز به شکل بسیار روشنی مشاهده می‌کنیم. امیرالمؤمنین(ع) در نامه خود به مالک اشتر، بر اهمیت توجه به مردم و ارتباط مستقیم حاکمیت با جامعه تأکید دارند و به مالک توصیه می‌کنند که خود را از مردم دور نکند.

وی ادامه داد: یکی از نکات مهم در توصیه امیرالمؤمنین(ع) این است که حاکم نباید میان خود و مردم حجاب و فاصله ایجاد کند. اگر مردم نتوانند با مسئولان ارتباط داشته باشند و اگر مسائل جامعه برای آنان روشن نشود، زمینه سوءتفاهم و بی‌اعتمادی ایجاد خواهد شد.

پژوهشگر حوزه علمیه گفت: بر همین اساس، اگر در جامعه مسائلی وجود دارد که ممکن است موجب سوءتفاهم مردم شود، لازم است مسئولان تا حد امکان موضوعات را برای مردم شفاف و روشن کنند و مسائل را با آنان در میان بگذارند؛ البته این شفاف‌سازی باید با رعایت مصالح و همه ملاحظات لازم صورت گیرد.

شفافیت و ارتباط با مردم؛ عامل افزایش اعتماد اجتماعی

شریعتی‌تبار با تأکید بر اینکه فاصله گرفتن مسئولان از مردم می‌تواند آسیب‌های جدی ایجاد کند، بیان کرد: وقتی مردم احساس کنند مسئولان با آنان صادقانه سخن می‌گویند، مسائل را توضیح می‌دهند و برای نظر و جایگاه آنان اهمیت قائل هستند، اعتماد اجتماعی افزایش پیدا می‌کند.

وی تصریح کرد: در مقابل، اگر مردم احساس کنند که در تصمیمات مهم جامعه نقشی ندارند یا مسائل بدون توضیح و گفت‌وگو با آنان پیش می‌رود، طبیعی است که ممکن است فاصله میان جامعه و حاکمیت افزایش پیدا کند. به همین دلیل، در اندیشه اسلامی بر ارتباط، گفت‌وگو، مشورت و رعایت حقوق متقابل تأکید شده است.

پژوهشگر حوزه علمیه با اشاره به سخنان امیرالمؤمنین(ع) درباره حقوق متقابل مردم و حکومت، ادامه داد: در خطبه ۲۱۶ نهج‌البلاغه، امیرالمؤمنین علی(ع) مسئله حقوق متقابل مردم و حکومت را مورد توجه قرار می‌دهند. این موضوع یکی از مباحث بسیار مهم در اندیشه سیاسی اسلام است؛ چراکه رابطه مردم و حکومت یک رابطه یک‌طرفه نیست.

شریعتی‌تبار افزود: همان‌گونه که مردم در برابر نظام و جامعه وظایفی دارند، حکومت نیز در برابر مردم دارای حقوق و مسئولیت‌هایی است و زمانی‌که این حقوق متقابل رعایت شود، جامعه می‌تواند به سمت ثبات، انسجام و پیشرفت حرکت کند.

رعایت حقوق متقابل مردم و حکومت، دشمنان را ناکام می‌کند

وی با بیان اینکه پشتوانه مردمی یکی از عوامل مهم قدرت یک نظام سیاسی است، بیان کرد: اگر مردم پای کار نظام خود باشند و در عین حال حکومت نیز به رأی، نظر و حقوق مردم اهتمام داشته باشد، دشمنان نمی‌توانند به‌آسانی به آن جامعه آسیب وارد کنند.

پژوهشگر حوزه علمیه اظهار کرد: هنگامی‌که میان مردم و حکومت پیوندی واقعی شکل گرفته باشد و حقوق متقابل رعایت شود، دشمنان برای ایجاد آسیب، اختلاف و شکاف در جامعه با ناکامی مواجه خواهند شد. چنین جامعه‌ای در برابر تهدیدها از ظرفیت بالاتری برای مقاومت و عبور از بحران‌ها برخوردار است.

شریعتی‌تبار ادامه داد: بنابراین، توجه به مردم صرفاً برای عبور از یک مقطع یا شرایط خاص نیست، بلکه یک اصل اساسی در حکمرانی اسلامی است که می‌تواند در ماندگاری و استحکام نظام سیاسی نیز نقش داشته باشد.

تأکید امام خمینی(ره) و رهبر شهید بر مردم‌داری

وی با اشاره به نگاه امام خمینی(ره) و رهبر شهید به نقش مردم، افزود: امام خمینی(ره) و رهبر شهید بر مردم‌داری و نقش مردم در حکمرانی اسلامی تأکید جدی داشتند و این موضوع را نباید صرفاً یک تعارف سیاسی یا یک استراتژی مقطعی تلقی کرد.

پژوهشگر حوزه علمیه بیان کرد: این نگاه، ریشه در مبانی دینی دارد و از قرآن، سیره پیامبر اکرم(ص) و روش امیرالمؤمنین(ع) قابل استخراج است. بنابراین، وقتی بر نقش مردم در اداره جامعه و حکمرانی اسلامی تأکید می‌شود، این تأکید پشتوانه‌ای عمیق در معارف اسلامی دارد.

شریعتی‌تبار تصریح کرد: مردم در نظام اسلامی فقط مخاطب تصمیمات نیستند، بلکه باید در مسائل اجتماعی و سرنوشت جامعه حضور داشته باشند. مشارکت مردم، احترام به رأی و نظر آنان، مشورت با جامعه و شفاف‌سازی مسائل، همه در کنار یکدیگر می‌تواند موجب تقویت سرمایه اجتماعی شود.

حکمرانی اسلامی بدون مردم به هدف خود نمی‌رسد

وی ادامه داد: اگر بخواهیم مسیر انقلاب را با استواری ادامه دهیم، در مسیر شکل‌گیری تمدن اسلامی گام برداریم و جامعه‌ای قدرتمند و ماندگار داشته باشیم، باید به نقش مردم توجه جدی داشته باشیم.

پژوهشگر حوزه علمیه اظهار کرد: تجربه دینی و تاریخی ما نشان می‌دهد که هر جا مردم حضور داشته‌اند، وحدت و همبستگی شکل گرفته و میان مردم و حاکمیت رابطه‌ای مبتنی بر اعتماد و حقوق متقابل وجود داشته است، جامعه توانسته بر مشکلات غلبه کند و در برابر دشمنان نیز ایستادگی بیشتری داشته باشد.

شریعتی‌تبار در پایان گفت: بنابراین، مردم‌داری، احترام به رأی و نظر مردم، مشورت، شفافیت و رعایت حقوق متقابل میان حکومت و مردم، صرفاً توصیه‌هایی اخلاقی نیستند، بلکه از اصول مهم حکمرانی اسلامی به‌شمار می‌روند و توجه به آنها می‌تواند زمینه‌ساز رفع مشکلات، افزایش اعتماد عمومی، تقویت همبستگی اجتماعی و ماندگاری نظام باشد.