عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان مشهد تبیین کرد
ایثار؛ فضیلتی فردی و سرمایهای اجتماعی
حجتالاسلام والمسلمین سیدمسعود عمرانی گفت: برای ساخت جامعهای مسئولیتپذیر نمیتوان تنها بر انجام تکالیف و وظایف قانونی تکیه کرد، زیرا جامعه برای پویایی و انسجام بیشتر به سرمایههایی همچون نوعدوستی نیاز دارد؛ بنابراین ایثار میتواند نقطهای باشد که در آن مسئولیتپذیری از یک تکلیف فردی فراتر رفته و به سرمایهای اجتماعی تبدیل میشود.
حجتالاسلام والمسلمین سیدمسعود عمرانی، عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان مشهد در گفتوگو با ایکنا از خراسانرضوی با اشاره به جایگاه مفهوم ایثار در اندیشه دینی، اظهار کرد: میان ایثار و مسئولیتپذیری اجتماعی رابطهای عمیق وجود دارد و این دو مفهوم را نمیتوان بهعنوان دو موضوع کاملاً جدا از یکدیگر در نظر گرفت، بلکه میتوان آنها را دو سطح از یک حقیقت واحد دانست.
وی ادامه داد: مسئولیتپذیری اجتماعی را میتوان حداقلی از وظیفهشناسی انسان در برابر جامعه دانست، در حالیکه ایثار حداکثر تجلی عشق، نوعدوستی و ازخودگذشتگی در عرصه عمل است؛ بنابراین انسانی که نسبت به جامعه، دیگران و سرنوشت جمعی احساس مسئولیت میکند، در صورت تقویت فضیلت ایثار میتواند فراتر از وظایف معمول و عرفی خود برای رفع نیازهای دیگران و بهبود شرایط جامعه گام بردارد.
معاون فرهنگی دانشگاه فرهنگیان پردیس شهید بهشتی مشهد با بیان اینکه در نگاه دینی، انسان موجودی مسئول است، بیان کرد: هر شخص در برابر خود، دیگران و خداوند مسئول و پاسخگو است و همین نگاه میتواند پایه شکلگیری مسئولیتپذیری اجتماعی باشد. زمانیکه این باور در فرد شکل بگیرد که «همه مسئول هستیم»، ایثار نیز بهتدریج از یک رفتار مقطعی به یک فضیلت اخلاقی درونی تبدیل میشود.
عمرانی تصریح کرد: فردی که فرهنگ ایثار را در خود نهادینه کرده است، در مواجهه با مشکلات و نیازهای جامعه صرفاً به وظایفی که بهصورت رسمی یا عرفی برعهده او گذاشته شده اکتفا نمیکند، بلکه برای کمک به دیگران و حل مسائل جمعی فراتر از چارچوب وظایف شخصی خود حرکت میکند.
وی با تأکید بر ضرورت انتقال مفهوم ایثار از سطح فردی به سطح نهادهای اجتماعی، اظهار کرد: اگر فرهنگ ایثار تنها در رفتار افراد باقی بماند، ظرفیتهای گسترده آن برای ساخت جامعهای همدل و مسئولیتپذیر بهطور کامل مورد استفاده قرار نمیگیرد؛ بنابراین نهادهای آموزشی و فرهنگی باید زمینهای فراهم کنند تا ایثار از یک فضیلت فردی به یک ارزش اجتماعی و نهادی تبدیل شود.
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان مشهد گفت: نهادهای آموزشی، فرهنگی و اجتماعی میتوانند با برنامهریزی هدفمند و ترویج فرهنگ ایثار این مفهوم را به بخشی از سرمایه اجتماعی جامعه تبدیل کنند، در چنین شرایطی ایثار نهتنها یک رفتار فردی، بلکه یکی از عوامل پویایی، انسجام و حتی بقای جامعه خواهد بود.
عمرانی با اشاره به تفاوت میان مسئولیتپذیری و ایثار در متون دینی، ادامه داد: برای فهم مرز میان این دو مفهوم باید به نظام تکلیفگرای اسلام توجه کرد. مسئولیتپذیری یا تکلیف بهمعنای انجام وظایفی است که برعهده انسان قرار گرفته و فرد موظف است آنها را در قبال دیگران و جامعه انجام دهد؛ بنابراین انجام ندادن این وظایف میتواند نوعی کوتاهی و حتی ظلم تلقی شود، ایثار اما در مرحلهای فراتر از تکلیف قرار میگیرد و در این مفهوم انسان ممکن است بخشی از حق یا منفعت شخصی خود را نادیده بگیرد یا مسئولیتی فراتر از چارچوبهای عرفی را بپذیرد تا منفعت دیگران یا سلامت جامعه تأمین شود.
معاون فرهنگی دانشگاه فرهنگیان پردیس شهید بهشتی مشهد با تأکید بر ضرورت توجه به ابعاد فردی در ترویج فرهنگ ایثار، اظهار کرد: نهادینه کردن ایثار در جامعه مدرن باید با رویکردی متوازن انجام شود و نباید به گونهای باشد که فرد را به فرسودگی برساند یا حقوق و کرامت انسانی او نادیده گرفته شود. زمانیکه فرد با شناخت و باور درونی بهسمت ایثار حرکت کند، این رفتار میتواند آثار پایدارتر و عمیقتری در جامعه داشته باشد.
وی نقش خانواده، مدرسه، دانشگاه، رسانه و هنر را در این زمینه مهم دانست و گفت: برای ترویج فرهنگ ایثار باید از ظرفیتهای مختلف جامعه استفاده کرد. آموزش در خانواده و مدرسه، برنامههای فرهنگی در دانشگاهها، تولیدات هنری و فعالیتهای رسانهای میتوانند مفاهیم ایثار، همدلی و نوعدوستی را به شکلی جذاب و قابل فهم به نسل جدید منتقل کنند.
ضرورت ایجاد بسترهای نهادی برای ترویج فرهنگ ایثار
عمرانی با بیان اینکه صرف توصیه اخلاقی برای نهادینه شدن فرهنگ ایثار کافی نیست، بیان کرد: لازم است در کنار آموزش و فرهنگسازی، بسترهای نهادی نیز ایجاد شود و مراکز آموزشی و فرهنگی باید با طراحی برنامههای منسجم، فرصت مشارکت اجتماعی و کمک به دیگران را برای افراد فراهم کنند، زیرا ایثار زمانی میتواند به یک فرهنگ عمومی تبدیل شود که علاوه بر باور فردی، در روابط اجتماعی و عملکرد نهادها نیز نمود پیدا کند.
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان نقش نهادهای دینی را در حرکت از مسئولیتپذیری مبتنی بر تکلیف به مسئولیتپذیری مبتنی بر عشق و نوعدوستی، مهم ارزیابی کرد و گفت: نهادهای دینی میتوانند با تبیین درست مبانی دینی، نگاه افراد به مسئولیت را تغییر دهند. اگر مسئولیت صرفاً بهعنوان یک بار یا تکلیف بر دوش انسان معرفی شود، ممکن است فرد آن را صرفاً برای رفع تکلیف انجام دهد، اما زمانیکه یک امانت الهی باشد، نگاه انسان به آن تغییر کرده و تعهدی عمیقتر و درونیتر شکل میگیرد.
عمرانی با بیان اینکه مسئولیتپذیری باید از سطح مفاهیم انتزاعی خارج شود، اظهار کرد: یکی از وظایف مهم نهادهای دینی، ارائه الگوهای عینی و ملموس از ایثار و مسئولیتپذیری است. معرفی زندگی ایثارگران و شهدا و بازخوانی رفتار و انتخابهای آنها میتواند به افراد نشان دهد که مفاهیمی همچون نوعدوستی و مسئولیت اجتماعی چگونه در زندگی واقعی انسانها تحقق پیدا میکند، زیرا وقتی یک مفهوم اخلاقی در قالب الگوی واقعی ارائه شود، مخاطب راحتتر با آن ارتباط برقرار کرده و امکان تبدیل شدن آن ارزش به رفتار روزمره افزایش پیدا میکند.
دانشگاهها؛ حلقه اتصال آموزههای دینی و مسئولیت اجتماعی
معاون فرهنگی دانشگاه فرهنگیان پردیس شهید بهشتی مشهد با اشاره به جایگاه مراکز آموزش عالی در این فرآیند، افزود: دانشگاهها بهویژه دانشگاه فرهنگیان میتوانند نقش مهمی در پیوند دادن آموزههای اخلاقی و دینی با مسئولیتهای اجتماعی ایفا کنند، زیرا دانشجویان در آینده با نسلهای مختلف جامعه ارتباط مستقیم دارند و اگر در دوران تحصیل این مفاهیم را در قالب تجربههای عملی و فعالیتهای اجتماعی بیاموزند، میتوانند آنها را در آینده به نسل دانشآموز نیز منتقل کنند.
وی در پایان گفت: برای ساخت جامعهای مسئولیتپذیر، نمیتوان تنها بر انجام تکالیف و وظایف قانونی و عرفی تکیه کرد، زیرا جامعه برای پویایی و انسجام بیشتر به سرمایههایی همچون اعتماد، همدلی، نوعدوستی و ایثار نیاز دارد؛ بنابراین ایثار میتواند نقطهای باشد که در آن مسئولیتپذیری از یک تکلیف فردی فراتر رفته و به تعهدی انسانی، اخلاقی و اجتماعی تبدیل میشود.
