هوش مصنوعی و مسئولیت اخلاقی انسان در نگاه قرآن
سیدابوالقاسم حسینی زیدی گفت: رشد هوش مصنوعی چالشهای اخلاقی فراوانی را به وجود آورده است که میتوان آنها را بر مبنای سه محور «مسئولیتپذیری»، «صدق و کذب» و «سوگیری الگوریتمی» دستهبندی کرد که البته هر کدام از این چالشها، زیرمجموعههای خاص خود را دارند.
سیدابوالقاسم حسینی زیدی، عضو گروه فقه و حقوق دانشگاه علوم اسلامی رضوی، در گفتوگو با ایکنا از خراسانرضوی در خصوص چالشهای اخلاقی هوش مصنوعی، اظهار کرد: فناوریهایی مانند هوش مصنوعی، مرز میان حقیقت و دروغ را مخدوش کردهاند و تشخیص واقعیت از امور ساختگی را برای انسان دشوار میسازند. همین مسئله از بزرگترین چالشهای اخلاقی هوش مصنوعی است که البته قرآن کریم، در جایگاه کتابی الهی، راهنماییهای ارزشمندی برای مواجهه با اینگونه چالشها ارائه میدهد.
وی افزود: گسترش سریع هوش مصنوعی، چالشهای اخلاقی بیسابقهای را پیش روی بشر قرار داده است که میتوان آنها را در چند محور اصلی دستهبندی کرد. یکی از مهمترین چالشها، مسئله «مسئولیتپذیری» است؛ وقتی یک الگوریتم تصمیمی میگیرد که منجر به عواقب ناگوار میشود، تعیین اینکه چه کسی مسئول است؛ طراح، کاربر یا خود ماشین، بهشدت دشوار میشود.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی با اشاره به سایر چالشهای اخلاقی هوش مصنوعی، تصریح کرد: چالش دیگر، معضل «صدق و کذب» در دنیای دیجیتال است؛ فناوریهایی مانند تولید محتوای جعلی عمیق (دیپفیک) و اخبار جعلی، مرز میان حقیقت و دروغ را مخدوش کردهاند و تشخیص واقعیت از امور ساختگی را برای انسان دشوار میسازند. همچنین، «سوگیری الگوریتمی» بهعنوان چالشی بنیادین مطرح است؛ زیرا هوش مصنوعی تعصبات پنهان در دادهها و ذهن طراحان خود را بازتولید و حتی تشدید میکند و میتواند به تبعیضهای ناعادلانه دامن بزند.
حسینی زیدی با تأکید بر اینکه قرآن کریم برای مواجهه با این چالشها، راهنماییهای ارزشمندی ارائه میدهد، بیان کرد: در حوزه مسئولیتپذیری، قرآن با تأکید بر اصل اختیار و اراده انسانی بهعنوان مبنای تکلیف و اینکه مسئولیت نهایی برعهده انسان است، تکلیف را روشن میکند. آیه شریفه «إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ؛ ما آنچه را که انجام میدادید، مینوشتیم و ثبت میکردیم»، بر نظارت الهی بر اعمال و در نتیجه، مسئولیتپذیری انسان در قبال نتایج کار خویش، از جمله پیامدهای فناوریهایی که میسازد، دلالت دارد.
وی ادامه داد: در باب حقیقتیابی، قرآن بهصراحت مؤمنان را به گفتار «سدید» (استوار و درست) فرمان میدهد و آنان را از دنبالکردن آنچه به آن علم ندارند، نهی میکند؛ «وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ». این اصول، چارچوبی اخلاقی برای پرهیز از تولید و نشر اطلاعات نادرست و لزوم راستیآزمایی در عصر اطلاعات دیجیتال فراهم میآورد.
این استاد دانشگاه بر لزوم بهرهگیری از اصول قرآنی برای تدوین چارچوب اخلاقی تأکید و اظهار کرد: قطعاً میتوان از اصول و ارزشهای قرآنی برای تدوین چارچوبهای اخلاقی کارآمد در حوزه هوش مصنوعی بهره گرفت. قرآن تنها به بیان احکام خشک نمیپردازد، بلکه نظامی جامع از ارزشهای اخلاقی را ترسیم میکند که میتواند سنگبنای این چارچوبها باشد. مهمترین این اصول را میتوان در چهار محور زیر خلاصه کرد که یک پژوهش قرآنی نیز آن را بهعنوان یک الگوی اخلاقی چهارلایه ارائه داده است: اول، اصل نظارت و آگاهی؛ یعنی آگاهی از اینکه خداوند بر همه اعمال نظارت دارد و انسان در قبال آنها پاسخگو است، مهمترین انگیزه برای رعایت اخلاق در تمام مراحل طراحی، توسعه و استفاده از هوش مصنوعی است.
حسینی زیدی ادامه داد: اصل صدق و امانت نیز که از آیاتی مانند «قُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا» نشئت میگیرد، تولیدکنندگان و کاربران هوش مصنوعی را به راستگویی، شفافیت در عملکرد الگوریتمها و پرهیز از هرگونه فریب و نیرنگ ملزم میسازد. اصل سوم، اصل عدالت و انصاف است که براساس آن باید از طراحی و بهکارگیری سیستمهایی که منجر به تبعیض، بیعدالتی یا تضییع حقوق گروههای خاص میشوند، جلوگیری کرد. این امر نیازمند پایش مداوم دادهها و الگوریتمها برای حذف سوگیریهای ناعادلانه است.
مسئولیت انسانی در تصمیمات هوش مصنوعی
وی تصریح کرد: همچنین، اصل مسئولیتپذیری و پاسخگویی که ریشه در مبانی قرآنی دارد، بر لزوم مشخص بودن عامل انسانی مسئول برای هر تصمیم و اقدام سیستم هوش مصنوعی تأکید دارد و از تضعیف مسئولیتپذیری انسانی جلوگیری میکند.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی در ادامه با اشاره به تأثیر هوش مصنوعی بر تصمیمگیری اخلاقی و مسئولیتپذیری، گفت: هوش مصنوعی میتواند به میزان قابلتوجهی بر تصمیمگیریهای اخلاقی انسان اثر بگذارد. این فناوری با ارائه مشاورههای دقیق، سریع و شخصیسازیشده، میتواند بهعنوان مشاوری توانمند به انسان در تشخیص بهتر و اتخاذ تصمیمات اخلاقیتر کمک کند. بزرگترین خطر این است که انسان بهتدریج مسئولیت اخلاقی خود را به ماشین واگذار و صرفاً به خروجیهای الگوریتمی اعتماد کند، بدون آنکه قدرت نقد و بررسی آنها را داشته باشد؛ چراکه اتکای کامل به هوش مصنوعی، بهویژه در مسائل اخلاقی که مستلزم درک ظرافتهای انسانی، احساسات و بافت موقعیتی است، نهتنها نادرست، بلکه خطرناک است.
حسینی زیدی با بیان اینکه برای جلوگیری از تضعیف مسئولیتپذیری انسان، اولین گام، تأکید بر نقش انسان بهعنوان عامل نهایی تصمیمگیرنده است، افزود: هوش مصنوعی باید همواره بهعنوان یک ابزار در نظر گرفته شود، نه یک جانشین برای قضاوت انسانی. از منظر قرآن، این امر با اصل «اختیار و تکلیف» پیوند میخورد؛ چراکه مسئولیت اخلاقی تنها برعهده موجودی است که دارای اراده و اختیار باشد و قرآن بهصراحت، تکلیف و مسئولیت را برعهده انسان نه ابزارهای او نهاده است. بنابراین، باید بر آموزش سواد انتقادی و اخلاقی در مواجهه با این فناوریها تأکید کرد و کاربران را به مشارکت فعال و نه پذیرش منفعلانه، در فرآیند تصمیمگیری تشویق کرد.
فناوری در خدمت انسان
وی همچنین با تأکید بر لزوم ایجاد مرز میان خدمتگیری و تابعیت از فناوری از نگاه قرآن، تصریح کرد: از دیدگاه قرآن، فناوری نهتنها مذموم نیست، بلکه بهرهگیری از آن برای آبادانی زمین و تأمین رفاه و آسایش انسان، امری واجب و مقدس شمرده شده است. آیه شریفه «هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا» (او شما را از زمین آفرید و آبادانی آن را به شما واگذاشت) بهصراحت، وظیفه انسان برای آبادانی و به فعلیت رساندن استعدادهای خویش را که یکی از مهمترین آنها فناوری است، گوشزد میکند. در این نگاه، فناوری وسیلهای است برای تحقق مقام خلافت الهی انسان.
این استاد دانشگاه ادامه داد: قرآن، خداوند را دارای صفت «بدیع» (نوآور و مبتکر) میداند و نظام آفرینش را سرشار از نوآوری معرفی میکند؛ از این رو، خلاقیت و نوآوری انسان نیز بازتابی از این صفت الهی و نشانه شکوفایی فطرت خدادادی اوست و مرز باریک میان خدمتگیری و تابعیت، در نیت و غایت استفاده از فناوری نهفته است. این یعنی تا زمانی که انسان، طراح و هدفگذار اصلی است و فناوری را در مسیر اهداف عالی انسانی که از نظر قرآن، همان عبودیت، عدالت و قرب الهی است بهکار میگیرد، در مسیر صحیح قرار دارد.
وی در پایان اظهار کرد: اما زمانیکه اهداف و ارزشهای انسانی، فدای منافع ابزارها و الگوریتمها میشود یا انسان، قدرت تشخیص و اراده خود را به ماشین میسپارد، در حقیقت از جایگاه خلیفهالهی خود سقوط کرده و به تابع فناوری تبدیل شده است. حفظ این تعادل، نیازمند «نگاه حکیمانه» و «خردورزی» است؛ همان حکمتی که قرآن همواره بر آن تأکید دارد و به انسان امکان میدهد تا بهترین مقصد و بهترین راههای رسیدن به آن را انتخاب کند. پس فناور در قامت یک حکیم میتواند با بهرهگیری از ابزارهای پیشرفته، همچنان بر مسیر صراط مستقیم استوار بماند و از غرق شدن در ظواهر فریبنده فناوری جلوگیری کند.
انتهای پیام
