کد خبر: ۴۲۶۷۷۸۵

تاریخ: ۰۵ اسفند ۱۴۰۳ - ۱۱:۵۴

درآمدی بر مناجات شعبانیه و نقش آن در تربیت معنوی انسان

مناجات شعبانیه دارای مضامین عرفانی بسیار عمیقی است که دربردارنده مجموعه‌ای از معارف والا و نمونه‌ای کامل از تضرع و وصف حال برگزیده‌ترین بندگان صالح خداست و به جهت مضامین بالای عرفانی، تأثیرات قابل توجهی بر روح و روان انسان‌ها دارد.

مناجات شعبانیه یکی از دعاهای مشهور و معتبر در منابع روایی و ادعیه است که بر خواندن آن در ماه مبارک شعبان تأکید بسیاری شده است. این مناجات که از امام علی(ع) نقل شده، مورد توجه و اهتمام اهل بیت(ع) بوده است که آن بزرگواران بر قرائت این دعا در ماه مبارک شعبان مداومت داشته‌اند و شیعیان را بر خواندن آن توصیه کرده‌اند.

این مناجات دارای مضامین عرفانی بسیار عمیقی است که دربردارنده مجموعه‌ای از معارف والا و نمونه‌ای کامل از تضرع و وصف حال برگزیده‌ترین بندگان صالح خدا است. مناجات شعبانیه به جهت مضامین بالای عرفانی، تأثیرات قابل توجهی بر روح و روان انسان‌ها دارد. این دعا تأکید زیادی بر طلب مغفرت، خودشناسی و نیاز به رحمت الهی دارد و می‌تواند به‌عنوان یک ابزار مؤثر در فرایندهای روانشناختی مثبت، از جمله بهبود روحیه و افزایش امید به زندگی مورد استفاده قرار گیرد.

مناجات شعبانیه به لحاظ سندی از فردی بنام ابن‌خالویه، نقل شده است که وی آن را به‌صورت مرسل از امام علی(ع) روایت کرده، علامه مجلسی، سند آن را معتبر شمرده است و در منابع رجالی نیز راوی آن ابن خالویه را نیز ثقه دانسته‌اند.

مناجات شعبانیه همواره در طول تاریخ مورد توجه عالمان شیعه بوده است و میرزا جواد ملکی تبریزی و عارف شیعی، این مناجات را حاوی علوم فراوانی در چگونگی رفتار بنده با خدا، ادب دعا و استغفار معرفی کرده است.

حضرت امام خمینی(ره) در اهمیت مناجات شعبانیه معتقد است: «اگر نبود در ادعيه الّا دعاى مناجات شعبانيه، كافى بود براى اينكه امامان ما(ع)، امامان بحقند،  آنهايى كه اين دعا را انشا و تعقيب كردند.

مقام معظم رهبری حضرت آیت الله خامنه‌ای نیز معتقد است که «مناجات مأثوره‌ ماه شعبان - که روایت شده اهل‌بیت بر آن مداومت داشتند - یکی از دعاهایی است که لحن عارفانه و زبان شیوای آن، با مضامین بسیار والا و سرشار از معارف عالی‌ همراه است که نظیر آن را در زبان‌های معمولی و محاورات عادی نمی‌توان یافت و اساساً با آن زبان قابل ادا نیست. این مناجات، نمونه‌ کاملی از تضرع و وصف حال برگزیده‌ترین بندگان صالح خدا با معبود و محبوب خود و ذات مقدس ربوبی است، هم درس معارف است، هم اسوه و الگوی عرض حال و درخواست انسان مؤمن از خدا.»

آیت‌الله جوادی آملی نیز بر این باور است که مناجات شعبانیه، به سبب معارف بلندی که در آن است، مناجات کبیر در میان مناجات‌هاست، در این مناجات ما در محضر الهی هم نیاز داریم و هم ناز داریم، مانند این کلام که از ائمه(ع) آموختیم و به خداوند می‌گوییم اگر از ما بپرسی چرا گناه کردی ما هم می‌گوییم تو چرا نبخشیدی؟ ایشان معتقد است که تقریباً در تمام ادعیه‌ای که در طول سال مطرح است مانند مناجات شعبانیه کم دیده می‌شود که انسان نخست از خداوند درخواست سیر به سوی او را داشته باشد، اول منادات داشته باشد و وقتی نزدیک شد چون جای ندا نیست با او مناجات کند و از منادات به مناجات منتقل شود و وقتی خیلی نزدیک شد، باید ساکت باشد تا خدا با او حرف بزند.

استاد شهید مرتضی مطهری، درباره مناجات شعبانیه می‌نویسد: انسان با قرائت این دعا، روح نیایش در اسلام را می‌فهمد و این دعا جز عرفان، محبت و عشق به خدا و معنویت، چیز دیگری نیست، وی همچنین این مناجات را در سطح ائمه(ع) دانسته و معتقد است در این دعا تعبیراتی است که فهم آنها برای ما مشکل است از جمله: «الهی! هَبْ لی کمالَ الْانْقِطاعِ الَیک وَ انِرْ ابْصارَ قُلوبِنا بِضِیاءِ نَظَرِها الَیک حَتّی تَحْرِقَ ابْصارُ الْقُلوبِ حُجُبَ النّورِ فَتَصِلَ الی مَعْدِنِ الْعَظَمَةِ وَ تَصیرَ ارْواحُنا مُعَلَّقَةً بِعِزِّ قُدْسِک... الهی وَ الْحِقْنی بِنورِ عِزِّک الْابْهَجِ فَاکونَ لَک عارِفاً وَ عَنْ سِواک مُنْحَرِفاً.»

آموزه‌ها و محورهای مناجات شعبانیه

مناجات شعبانیه دارای محتوا و فقرات متنوعی است که می‌توان آن را به چند بخش اصلی دسته‌بندی کرد:

1. فقرات آغازین: این بخش شامل عبارات تمجید و ستایش خداوند است که از رحمت و کرم الهی سخن می‌گوید، ابتدا به نیاز انسان‌ها به رحمت و انتظار از خداوند پرداخته می‌شود.

2.طلب مغفرت: در این قسمت، فراوانی عبارات و جملات مربوط به طلب آمرزش از خداوند مشاهده می‌شود، این فقرات بیانگر اعتراف به خطاها و درخواست بخشش و رحمت الهی هستند.

3. درخواست حاجات و نیازها: در این بخش، انسان‌ها از خداوند درخواست‌های مختلفی دارند، از جمله نعمت‌های دنیوی و اخروی، سلامتی، رفاه و آسایش. این فقرات به نوعی نشان‌دهنده نیاز و وابستگی انسان به خالق خود هستند.

4. ندای خودشناسی و ندامت: این بخش شامل فقراتی است که به انسان یادآوری می‌کند که آیا در مسیر درست زندگی قرار دارد یا خیر. احساس ندامت و تمایل به بهبود رفتار در این فقرات به وضوح دیده می‌شود.

5. تحمل مشکلات و آزمایشات: این فقرات به انسان قوت قلب می‌دهند که در زمان‌های سختی و مشکلات، به یاد خداوند باشد و امید به رحمت الهی داشته باشد.

6. درخواست هدایت: مناجات به درخواست هدایت و نورانی شدن دل‌ها اشاره می‌کند تا فرد بتواند در مسیر صحیح زندگی کند.

در پایان لازم است به بخشی از آموزه‌ها و مضامین کلی مطرح شده در مناجات شعبانیه اشاره کرد:

جایگاه و اهمیت دعا (و اسمع دعائی اذا دعوتک)

فراگیری علم الهی( تعلم ما فی نفسی)

حاکمیت مقدرات الهی بر انسان و جهان (و قد جرت مقادیرک علیّ)

رزاقیت خداوند متعال (ان حرمتنی فمن ذا الذی یرزقنی)

وسعت رحمت الهی و امید به آن (ان کنت غیر مستأهلٍ لرحمتک)

ستاریت خداوند متعال و نیازمندی سخت انسان به آن در آخرت (الهی قد سترت علیّ ذنوباً)

عذرپذیری کریمانه خداوند متعال (یا اکرم من اعتذر الیه)

امیدواری به رحمت خداوند (فقد کبر فی جنبک رجائک اَملی)

اعتراف به گناهان و فانی ساختن عمر و جوانی در غفلت (وقد افنیتُ عمری )

نقش محبت الهی در تهذیب و خودسازی (...الّا فی وقت ایقظتنی لمحبتک)

آثار قُرب به خداوند متعال (الهی ان من تعرّف بک)

اعتراف به عجز و ناتوانی (الهی و انا عبدک الضعیف)

درخواست انقطاع الی الله و بریدن از غیر او (الهی هب لی کمال الانقطاع الیک)

آثار توکل و یقین و معرفت و خوف از خداوند متعال (...فاصفح عنی بحسن توکلی علیک)

خداوند به همه توفیق استفاضه و خودسازی به برکت این کلمات مبارک را عنایت فرماید. آمین رب العالمین.

مجتبی نوروزی، استادیار دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم مشهد