کد خبر: ۴۲۶۹۵۹۳

تاریخ: ۱۴ اسفند ۱۴۰۳ - ۰۹:۴۴

آداب روزه‌‏داری در قرآن کریم و سیره نبوی

برای رسیدن به مهم‏ترین هدف روزه که تمرین بندگی خداوند بزرگ است، آدابی در قرآن کریم، سیره نبوی و ائمه طاهرین مانند استقبال از ماه رمضان با دعا، استغفار، تلاوت قرآن، ترک گناه و وانهادن اموری که مهم نیستند، سحری خوردن، تعجیل نکردن در افطار و... مطرح شده‌ است.

سوره بقره با 286 آیه به 40 واحد موضوعی (رکوع) تقسیم شده است که رکوع 23 آن از آیه 183 تا 188 به تشریع روزه و اهداف آن پرداخته است: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَى الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ ﴿١٨٣﴾ أَیَّامًا مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ کَانَ مِنْکُمْ مَرِیضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ فِدْیَةٌ طَعَامُ مِسْکِینٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَیْرًا فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ﴿١٨٤﴾ شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَیِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَمَنْ کَانَ مَرِیضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ یُرِیدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَلا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ وَلِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاکُمْ وَلَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ ﴿١٨٥﴾ وَإِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْیَسْتَجِیبُوا لِی وَلْیُؤْمِنُوا بِی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ ﴿١٨٦﴾ أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَةَ الصِّیَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِکُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَکُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَکُمْ فَتَابَ عَلَیْکُمْ وَعَفَا عَنْکُمْ فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا کَتَبَ اللَّهُ لَکُمْ وَکُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى یَتَبَیَّنَ لَکُمُ الْخَیْطُ الأبْیَضُ مِنَ الْخَیْطِ الأسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّیَامَ إِلَى اللَّیْلِ وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاکِفُونَ فِی الْمَسَاجِدِ تِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوهَا کَذَلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ آیَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ ﴿١٨٧﴾ وَلا تَأْکُلُوا أَمْوَالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُکَّامِ لِتَأْکُلُوا فَرِیقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالإثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ﴿١٨٨﴾

برای رسیدن به مهم‏ترین هدف روزه که تمرین بندگی خداوند بزرگ است، آدابی در قرآن کریم، سیره نبوی و ائمه طاهرین به شرح زیر مطرح شده‌‏ است:

1. استقبال از ماه رمضان با دعا، استغفار، تلاوت قرآن، ترک گناه و وانهادن اموری که مهم نیستند

خطبه شعبانیه پیامبر اکرم و توصیه امام رضا(ع) به اباصلت هروی در آخرین جمعه ماه شعبان دو نمونه از اهمیت توجه به استقبال از ماه مبارک رمضان در سیره بزرگان دین است. امام رضا(ع) خطاب به اباصلت در روزهای پایانی ماه شعبان فرمودند: «وَ عَلَیْکَ بِالْإِقْبَالِ عَلَی مَا یَعْنِیکَ وَ تَرْکِ مَا لَا یَعْنِیکَ وَ أَکْثِرْ مِنَ الدُّعَاءِ وَ الِاسْتِغْفَارِ وَ تِلَاوَةِ الْقُرْآنِ وَ تُبْ إِلَی اللَّهِ مِنْ ذُنُوبِکَ لِیُقْبِلَ شَهْرُ اللَّهِ إِلَیْکَ وَ أَنْتَ مُخْلِصٌ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَا تَدَعَنَّ أَمَانَةً فِی عُنُقِکَ إِلَّا أَدَّیْتَهَا وَ لَا فِی قَلْبِکَ حِقْداً عَلَی مُؤْمِنٍ إِلَّا نَزَعْتَهُ وَ لَا ذَنْباً أَنْتَ مُرْتَکِبُهُ إِلَّا قَلَعْتَ عَنْهُ وَ اتَّقِ اللَّهَ وَ تَوَکَّلْ عَلَیْهِ»؛  به اموری که برای [سعادت و کمال] تو مهم‏ هستند توجه و عنایت داشته باش و آنچه را که با [رشد و سلامت] تو ارتباطی ندارند و مهم نیستند، واگذار. فراوان دعا و استغفار كن و قرآن را بسيار تلاوت كن، برای مغفرت ذنوبت به خدا روی آور تا وقتی ماه خدا فرا می‏‌رسد بنده مخلص و پاک خدا باشی و هر حق و امانتی كه بر گردن توست، ادا كن و كينه هر مؤمنی را كه در دل داری از قلبت بيرون نما و گناهى را كه مرتكب مى‏شده‌‏اى، برای همیشه آن را از خودت محو ‏کن و خدا را به ياد داشته باش و بر او توكل كن.

اگر به پیشواز ماه مبارک رمضان نرویم و آمادگی‌‏های لازم را برای ورود به این ماه نداشته باشیم، به جای آنکه به مهمانی خدا برویم، ماه رمضان مانند مهمان ناخوانده‌‏ای بر ما تحمیل خواهد شد و در بهترین وضعیت، انسان مسلمان با این ماه فقط مدارا می‌کند و به روزه‌‏گرفتن اکتفا می‌‏کند تا هر چه سریع‏تر ماه به انتها برسد و به جای روزه‌‏داری و تمرین بندگی خدا، منتظر هرچه زودتر به پایان رسیدن ماه رمضان است. این وضعیت خسارت و خسران بسیار بزرگی برای مسلمانان و جامعه اسلامی به بار می‌‏آورد، زیرا همان‏طور که ثواب و برکت هر رفتار و گفتار و نیّت خوب در ماه رمضان دست ‏کم هفتاد برابر است، هر نوع کاستی و کم‏ گذاشتن، غفلت و بی‌‏توجهی و رفتار و گفتار نادرست در ماه رمضان خسارت بسیار مضاعفی در پی دارد. در تعالیم ائمه(ع) آمده است: «... وَ مَنْ تَهَاوَنَ فِيهِ [رمضان و الصوم] فَقَدْ وَجَبَ السَّخَطُ مِنْهُ وَ اتَّقَوهُ حَقَّ تُقاتِهِ فَإِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ الَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ وَ بِاللَّهِ التَّوْفِيقَ».

2. سحری خوردن

بهتر است سحری را قبل از خواب انتخاب و جدا ‏کنیم و در وقت سحر آن را تناول کنیم تا از برکت و فضل آن بهره‌‏مند شویم و عملاً نیت روزه را از قبل انجام داده باشیم. سحری می‏‌تواند میوه، شربت، خرما، حلوا و مانند آن باشد. رسول خدا(ص) می‌‏فرمایند: «السحورُ بَرَكَةٌ؛ لا تَدَعُ اُمّتي السحور و لو علىٰ حَشفَةٍ»؛  امام صادق(ع) نیز فرموده‌‏اند: «في شهر رمضان فإنّ الفضل في السحور و لو بِشَربَةٍ مِن ماء.»  پس از خوردن سحری اگر اشتها داشتیم و تا اذان صبح زمان مناسبی در اختیار بود، می‌‏توان همان چیزی را که در وقت صبحانه هر روز تناول می‏‌کردیم، نیز بخوریم. امام رضا(ع) می‌‏فرمایند: «عَوِّد بَدَنَكَ ما تَعوَّدَ [اِعتادَ]»؛  بدنت را به آنچه عادت دارد، عادت بده.

3. تعجیل نکردن در افطار

«وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ۖ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ ۚ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ ۗ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا ۗ ...» (بقره، 187). «فلا تقربوها» بیان‏گر آن است که قبل از طلوع فجر صادق در سحر از خوردن و آشامیدن دست بکشیم و با اینکه بلافاصله با آغاز اذان مغرب جواز افطار را داریم، اما بهتر است برای خوردن یا آشامیدن عجله نکنیم و اذکار اذان را همراه با مؤذن آهسته یا در دلمان تکرار کنیم و آن لحظات را غنیمت شمرده به دعا و نیایش با خدا بپردازیم (فَاِنّي قَريبٌ اُجيبُ دَعوَةَ الدّاعِ اِذا دَعانِ) و به این ترتیب بنا به فرمود امام صادق(ع)، ادب بندگی و وقار و متانت خودمان را در مهمانی خدا حفظ کنیم: «عَلَيكُمُ السَكينةُ و الوَقارُ و الخُشوعُ و الخُضوعُ». امام باقر(ع) به زراره فرمودند: «اُحِلَّ لَكَ الإفطارُ إذا بَدَت ثَلاثةُ أنجُمٍ»؛ با آشکارشدن سه ستاره در آسمان افطار برای تو حلال است، زیرا ابتدای اذان مغرب هنوز شب محقق نشده و معمولاً فقط ستاره زهره نمایان است (دقت کنیم که قرآن می‌‏فرماید: «اتمّوا الصیام الی الیل»).‏

پس از خوردن افطاری ساده که نباید به تأخیر هم بیفتد بهتر است با مقداری فاصله، شامی را که معمولاً در بقیه ایام سال می‏‌خوردیم تناول کنیم.

4. نخوابیدن در ما بَینَ الطلوعَین

پیامبر اکرم و ائمه هدی از خوابیدن در فاصله میان طلوع فجر صادق تا طلوع خورشید به شدت منع و نهی کرده‌‏اند، زیرا به سلامت جسم و شادابی و نشاط روح و روان انسان آسیب‏ می‌‏زند و موجب کسالت و تنبلی در طول روز خواهد شد. امام صادق(ع) می‏‌فرمایند: «نَوْمُ الغَداةِ مَشئُومَةٌ تَطرُدُ الرِّزقَ وَ تُصَفِّرُ اللَّوْنَ وَ تُقَبِّحُهُ وَ تُغَيِّرُهُ وَ هُوَ نَوْمُ كُلِّ مَشئُومٍ إِنَّ اللّهَ تَعالى يُقَسِّمُ اَلأَرزاقَ ما بَيْنَ طُلوعِ الفَجرِ إِلى طُلوعِ الشَّمسِ فَإِيّاكُم وَ تِلكَ النَّوْمَةَ»؛  خواب صبحگاه شوم است، روزى را دفع مى‌كند، رنگ را زرد و زشت و دگرگون مى‌كند و خواب انسان‌هاى شوم است. خداوند روزى‌ها را ميان طلوع فجر تا طلوع خورشيد تقسيم مى‌كند، پس از خوابيدن در اين زمان پرهيز كنيد. پیامبر اکرم(ص) نیز فرموده‌‏اند: «أَكثِروا ذِكرَ اللَّهِ في هاتَيْنِ السَّاعَتَيْنِ وَ تَعوَّذوا بِاللهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِن شَرِّ إبليسَ وَ جُنودِهِ وَ عَوِّذوا صِغارَكُم فَإِنَّهُمَا سَاعَتَا غَفلَةٍ»؛ در فاصله اين دو زمان خدا‌ را بسيار یاد كنيد و از شر ابليس و لشكريانش به خدا پناه ببريد. كودكانتان را [با ذکر خدا، دعا و تلاوت قرآن یا کمک به بیداری داوطلبانۀ آنها] در پناه خداوند قرار دهید كه [اگر این گونه نباشد] آن لحظات همگی به غفلت خواهد گذشت [و آنان را از سعادت و سلامت و کمالشان غافل می‌‏کند]. بنابراین یک ماه تمرین نخوابیدن در ما بین الطلوعین، سبب می‏‌شود در طول یازده ماه دیگر سال نیز همواره سحرخیز باشیم و دست‏‌کم از دقایقی قبل از طلوع فجر صادق بیدار باشیم.

آموزه‌‏های فوق برگرفته از قرآن کریم و عمل به فرمان خداست:

- «إِنَّ الْمُتَّقِينَ ...‏ كَانُوا قَلِيلًا مِنَ الَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ .‏ وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ» ‎﴿ذاریات، 15-١٩﴾؛‏

- «وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ» ‎﴿قاف، ٣٩﴾؛

- ‏«إِنَّمَا يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا الَّذِينَ ...‏ تَتَجَافَىٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ ‎.‏ فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَّا أُخْفِيَ لَهُم مِّن قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ» ‎﴿سجده،15-١٧﴾.‏

- «وَاذْكُر رَبَّكَ في نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ وَلَا تَكُن مِّنَ الْغَافِلِينَ» (اعراف، 205)؛

- «لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِندَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ ... الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ وَالْقَانِتِينَ وَالْمُنفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ» ‎﴿آل‏عمران، 16-١٧﴾؛

5. پرهیز از پرخوری

یکی از عوامل اصلی کسالت و بدحالی روزه‏‌داران در ماه رمضان پرخوری و بدخوری در وقت افطار و سحر است. پیامبر اکرم(ص) می‏‌فرمایند: «لَيْسَ شَىْ‏ءٌ أَبْغَضَ إلَى اللَّهِ مِن بَطْنٍ مَلَآنٌ»؛  هيچ چيز نزد خدا منفورتر از معده پر نيست و برخی گمان می‏‌کنند چون وعده ناهار و عصرانه در طول 30 روز ماه مبارک رمضان حذف شده است باید حتماً آن دو را در وقت سحر جبران کنند و از همین رو با اینکه بدن آنان میل و کششی واقعی به غذا ندارد، با اشتهایی کاذب - که نتیجه القائات شیطانی یا دلسوزی‏‌های نادرست پدران یا مادران ناآگاه است - معده خود را از انواع خوراکی‏‌ها و آشامیدنی‏‌های مختلف پر می‌‏کنند.

برخی نیز می‏‌پندارند در وقت سحر باید حتماً غذایی را که به طور معمول در وعده ناهار می‏‌خوردند بخورند، از این رو به اشتباه در سحر غذاهایی سنگین و دیرهضم آماده می‏‌کنند و به این ترتیب در طول روز کسل، بداخلاق و دمق و بی‏رمق می‏‌شوند و همه این وضعیت نابسامان خود را به گردن خدا و روزه می‌‏اندازند و عملاً به خداوند افترا و دروغ می‏‌بندند. این دسته از مسلمانان هنوز بزرگی، علم و حکمت همه‏ جانبه خداوند را باور ندارند و نمی‌‏دانند که خداوند روزه را با علم و آگاهی کامل به وضعیت انسان تشریع کرده است. به همین دلیل در سیاق آیه روزه آمده است: «فَمَن شَهِدَ مِنکُمُ الشَهرَ فَليَصُمه ... و لِتُکَبِّروا اللهَ عَلیٰ ما هَداکُم و لعلَّکُم تَشکرون» (بقره، 185).

جالب آنکه در صدر اسلام دو وعده غذایی صبحانه و شام رایج بوده است و رزق بهشتیان نیز در دو وعده به آنان داده می‏‌شود: «و لَهُم رِزقُهُم فيها بُکرَةً و عَشيّا» (مریم، 62). علامۀ شهید استاد مرتضی مطهری بر این باورند: «برنامه مسلمانی این نیست که الان در میان ما معمول است، چه از نظر غذایی و چه از نظر خواب و بیداری. از نظر غذایی من نمی‌دانم از چه زمانی این سه وعده غذا خوردن پیدا شده است! انسان وقتی مثلاً ساعت 8 صبحانه بخورد قهراً ناهار خوردنش می‌افتد به ساعت 2 بعد از ظهر، و وقتی ساعت 2 بعد از ظهر یک ناهار سنگین خورده باشد نمی‌تواند ساعت 8 شب شام بخورد، بلکه شام خوردنش می‌افتد به ساعت 10. از نظر اسلامی انسان دو وعده غذا می‌خورد و در صدر اسلام هم اینطور بوده، یکی غَداة و دیگر عَشی. یک غذای حسابی صبح می‌خوردند (صبحانه) و یکی هم شب؛ سه وعده در کار نبوده».

6. پرهیز از خواب زیاد و کسالت و تنبلی

بسیاری می‌پندارند که چون پیامبر اکرم(ص)، خواب روزه‌‏دار را عبادت دانسته‌‏اند پس هر چه بیشتر در ماه مبارک رمضان بخوابند بیشتر عبادت کرده‌‏اند!! غافل از آنکه در سخن پیامبر: «نَومُکُم فیه عبادة» هیچ اشاره‏ و دستوری به بسیار خوابیدن آنهم در طول روز ندارد، بلکه سخن آن‏ حضرت ناظر به ارزش لحظات ماه مبارک رمضان است که حتی مقدار خواب لازم برای بدن، در ماه مبارک رمضان عبادت به شمار می‌‏آید.

رسول خدا(ص) و ائمه طاهرین از خوابیدن بیش از حد لازم نهی کرده‌‏اند، زیرا بنا به فرموده امام صادق(ع) خواب زیاد باعث از دست‏ رفتن دین و دنیاست: «کَثرَةُ النَّومِ مَذهَبَةٌ لِلدّینِ والدّنیا»؛  و خداوند بزرگ، زیاد خوابیدن و فراغت و بیکاری طولانی را دشمن می‏دارد: «إنَّ اللهَ عزّ وجلّ يُبغِضُ كَثرَةَ النَومِ وَ كَثرَةَ الفَراغِ»، البته طبیعی است که در طول روز، انسان دچار ضعف بدنی خواهد شد، از این رو توصیه شده است با اندکی دراز کشیدن و خوابی اندک، قوت و نیرویی تازه به دست آورید: «قيلوا فإنّ اللهَ يُطعِمُ الصائمَ في مَنامِهِ و يُسقيهِ؛ خدا به روزه‌دار در هنگام خواب اندکش غذا و آب مى‌خوراند.»

امام سجاد(ع) در دعای آغاز ماه مبارک رمضان از خداوند می‏‌خواهند که کسالت، تنبلی و سستی را از ایشان دور گرداند و کوشش و جدیت و نیرو و نشاط را به ایشان ارزانی دارد: «اللّهُمَّ أذهِب عَنّي فيه ... الكَسَلَ و السَّأمَةَ و الفَترَةَ ...اللّهُمَّ ارزُقني فيه الجِدَّ و الاجتهادَ و القُوّةَ و النَّشاطَ.»

7. حفظ زبان و چشم و دیگر اعضا و جوارح از گناه و معصیت

روزه‌داری فقط با نخوردن و نیاشامیدن محقق نمی‏‌شود، بلکه با تمرین بندگی خدا و درک ولایت‏ خدا و خداباوری در همه لحظات زندگی (فَانّی قریب)، تلاوت قرآن و پیروی از هدایت بیّنه آن (انزل فیه القرآن هُدیً للناس)، اسوه قرار دادن پیامبر اکرم (سَأَلَکَ عِبادی)، دوری گزیدن از ولایت غیر خدا (وَتُدلوا بِها إِلَى الحُكَّام) و ترک همه محرمات و آنچه خداوند آن را ناپسند می‌‏دارد و به ضرر فرد و جامعه است حاصل می‌‏شود. روزه تمام و کامل سبب می‌‏شود انسان شخصیتی سالم، شکرگذار و آگاه داشته باشد و بتواند به انجام اعمال صالح دست یابد و رشد کند: «کتب عليکم الصيام: ... لعلکم تتقون  ... لعلکم تشکرون  ... لعلهم يرشدون  ... لعلهم يتقون  ...و انتم تعلمون» (بقره، 183-188).

با توجه به اینکه سیاق آیه روزه با «یا ایّها الذین آمنوا» آغاز می‌‏شود، این واحد موضوعی (سوره ‏گونه روزه از آیه 183 تا 188 سوره بقره) با سوره‏‌های ممتحنه، حجرات و مائده که با «یا ایّها الذین آمنوا» می‏‌آغازند هم‏گروه است، بنابراین می‏‌توان گستره تبیین هدف از روزه را در این سه سوره و آیاتی که با «یا ایّها الذین آمنوا» شروع می‏‌شوند و آیاتی که در آنها ریشۀ «صوم» به‌کار رفته است پی‏ گرفت و خوشبختانه در احادیث پیامبر اکرم و ائمه(ع) عملاً این روش مهم در شناخت و تفسیر آیات روزه تبیین شده است.

عن أبیعبدالله(ع) قال: «إِنَّ اَلصِّيَامَ لَيْسَ مِنَ اَلطَّعَامِ وَ اَلشَّرَابِ وَحْدَهُ [إِنَّمَا لِلصَّوْمِ شَرْطٌ یُحْتَاجُ أَنْ یُحْفَظَ حَتَّی یَتِمَّ الصَّوْمُ وَ هُوَ صَمْتُ الدَّاخِلِ أَ مَا تَسْمَعُ قَولَ]  مَرْيَمُ بنت عمران: «إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً» [مریم، 26] أَيْ صَمْتاً فَإِذَا صُمْتُمْ فَاحْفَظُوا أَلْسِنَتَكُمْ عَنِ الکِذبِ وَ غُضُّوا أَبْصَارَكُمْ وَ لَا تَنَازَعُوا وَ لَا تَحَاسَدُوا وَ لَا تَغْتَابُوا وَ لَا تَمَارَوْا وَ لَا تَکْذِبُوا وَ لَا تَبَاشَرُوا وَ لَا تَخَالَفُوا وَ لَا تَغَاضَبُوا وَ لَا تَسَابُّوا وَ لَا تَشَاتَمُوا وَ لَا تَفَاتَرُوا [تنابزوا] وَ لَا تَجَادَلُوا وَ لَا تَتَأَذَّوْا وَ لَا تَظْلِمُوا وَ لَا تَسَافَهُوا وَ لَا تَضَاجَرُوا وَ لَا تَغْفُلُوا عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ عَنِ الصَّلَاةِ وَ الْزَمُوا الصَّمْتَ وَ السُّكُوتَ وَ الْحِلْمَ وَ الصَّبْرَ وَ الصِّدْقَ وَ مُجَانَبَةَ أَهْلِ الشَّرِّ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ وَ الْكَذِبَ وَ الْفَرْیَ وَ الْخُصُومَةَ وَ ظَنَّ السَّوْءِ وَ الْغِیبَةَ وَ النَّمِیمَة وَ كُونُوا مُشْرِفِینَ عَلَى الْآخِرَةِ مُنْتَظِرِینَ لِأَیَّامِكُمْ مُنْتَظِرِینَ لِمَا وَعَدَكُمُ اللَّهُ مُتَزَوِّدِینَ لِلِقَاءِ اللَّهِ وَ عَلَیْكُمُ السَّكِینَةُ وَ الْوَقَارُ وَ الْخُشُوعُ وَ الْخُضُوعُ ... قَدْ طَهَّرْتُمُ الْقُلُوبَ‏ مِنَ الْعُیُوبِ وَ تَقَدَّسَتْ سَرَائِرُكُمْ مِنَ الْخَبَثِ وَ نَظَّفْتَ الْجِسْمَ مِنَ الْقَاذُورَاتِ وَ تَبَرَّأْتَ إِلَى اللَّهِ مِنْ عِدَاهُ وَ وَالَیْتَ اللَّهَ فِی صَوْمِكَ بِالصَّمْتِ مِنْ جَمِیعِ الْجِهَاتِ مِمَّا قَدْ نَهَاكَ اللَّهُ عَنْهُ فِی السِّرِّ وَ الْعَلَانِیَةِ وَ خَشِیتَ اللَّهَ حَقَّ خَشْیَتِهِ فِی سِرِّكَ وَ عَلَانِیَتِكَ وَ وَهَبْتَ نَفْسَكَ لِلَّهِ فِی أَیَّامِ صَوْمِكَ وَ فَرَّغْتَ قَلْبَكَ لَهُ وَ وَهَبْتَ نَفْسَكَ لَهُ فِیمَا أَمَرَكَ وَ دَعَاكَ إِلَیْهِ. إِنَّ أَبِی ع قَالَ: سَمِعَ رَسُولُ اللَّهِ امْرَأَةً تُسَابُّ جَارِیَةً لَهَا وَ هِیَ صَائِمَةٌ فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ بِطَعَامٍ فَقَالَ لَهَا: كُلِی فَقَالَتْ: أَنَا صَائِمَةٌ یَا رَسُولَ اللَّهِ! فَقَالَ: كَیْفَ تَكُونِینَ صَائِمَةً وَ قَدْ سَبَبْتِ جَارِیَتَكِ؟! إِنَّ الصَّوْمَ لَیْسَ مِنَ الطَّعَامِ وَ الشَّرَابِ وَ إِنَّمَا جَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ حِجَاباً عَنْ سِوَاهُمَا مِنَ الْفَوَاحِشِ مِنَ الْفِعْلِ وَ الْقَوْلِ یُفَطِّرُ الصَّائِمَ؛ مَا أَقَلَّ الصُّوَّامَ وَ أَكْثَرَ الْجُوَّاع»‏.

هنگامی‌که روزه می‌گیرید:

- زبان خود را از همه پلیدی‌‏ها از جمله دروغ نگهدارید [همچنین از بازگو کردن هر چه می‏شنوید و می‏بینید]

- دیدگانتان را از دیدن آنچه نارواست، حفظ کنید و به نامحرمان خیره نگاه مکنید

- با یکدیگر نزاع نکنید

- نسبت به هم حسادت نورزید

- غیبت یکدیگر را نکنید

- بر یکدیگر خشم نگیرید

- سوگند دروغ نخورید

- از اختلاف با یکدیگر بپرهیزید

- یکدیگر را خشمگین نکنید و متنفر نباشید

- دشنام و ناسزا نگویید

- از یکدیگر دوری نکنید

- با هم مجادله نکنید

- بر یکدیگر ستم نورزید

- بی‌خردی نکنید

- از هم دلگیر نشوید

- به یکدیگر بدگمان مباشید

- از اشرار و دشمنان خدا تبری بجویید

- از یاد خدا و نماز غافل نشوید

- زبانتان را به راستی و سکوت بیارایید

- ظاهرتان را پاکیزه نگه دارید

- قلب‏تان را از همه پلیدی‏ها تطهیر کنید

- به اخلاق نیک و زیبا، صبر و بردباری، آرامش و وقار، و خضوع و خشوع در مقابل خداوند آراسته باشید

- زاد و توشه لازم را برای لقاء الله آماده کنید

امام صادق(ع) در پایان می‌‏فرمایند: «فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ كُلَّهُ فَأَنْتَ صَائِمٌ لِلَّهِ بِحَقِیقَةِ صَوْمِهِ»؛ هرگاه همه این موارد را انجام دادی پس به‌حقیقت برای خدا روزه‏‌دار بوده و هستی و خواهی بود و روزه‏‌داری تو را از غیر خداوند (شرک)، مبرا می‌کند و به سبب حفظ زبان (از دروغ و غیبت و فتنه‌انگیزی و. . .) به خدا نزدیک می‌کند [و تحت ولایت خدا قرار می‏دهد] و در نهان و آشکار تو را به خوف و خشیت پروردگار مفتخر می‌کند و نفست را به خدا می‌‏بخشد و قلبت را از هرچه غیر اوست فارغ می‌‎کند و نفست را برای آنچه خدا به تو امر کرده و به سوی آن فراخوانده مهیا می‌کند.

8. نماز اول وقت یا افطار؟

- امام صادق(ع): «يُسْتَحَبُّ لِلصَّائِمِ إِنْ قَوِيَ عَلَىٰ ذَلِكَ أَنْ يُصَلِّيَ قَبْلَ أَنْ يُفْطِرَ»؛  برای روزه‌دار مستحب است که اگر توان دارد، پیش از آنکه افطار کند، نماز بخواند.

- از امام صادق(ع) درباره افطار سؤال شد که قبل از نماز باشد یا بعد از آن؟ امام فرمودند: «إِنْ كَانَ مَعَهُ قَوْمٌ يَخْشَى أَنْ يَحْبِسَهُمْ عَنْ عَشَائِهِمْ فَلْيُفْطِرْ مَعَهُمْ وَ إِنْ كَانَ غَيْرُ ذَلِكَ فَلْيُصَلِّ وَ لْيُفْطِرْ»؛  اگر عده‌ای همراهش بودند که نمازخواندن او مانع افطار کردن آنان می‏‌شود، با آن‌ها افطار کند و در غیر این‌صورت نماز بخواند و (بعد) افطار کند.

محسن رجبی قدسی، استادیار دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم