کد خبر: ۴۲۷۲۹۳۱

تاریخ: ۲۹ اسفند ۱۴۰۳ - ۱۳:۲۲

لیلة القدر؛ زمان برنامه‌‏ریزی سالانه مسلمانان

بایسته و شایسته است که مسلمانان هر ساله در شب نزول قرآن، هم برای سال پیش‏ روی خویش و هم برای آینده خود و جامعه اسلامی بر مبنای آموزه‌‏های قرآن و سیره نبوی برنامه‌‏ریزی کنند تا به رشد، سعادت و سلامت برسند.

سوره قدر هجدهمین سوره در ترتیب آموزشی قرآن (ناس به بقره)، و نود و هفتمین سوره در ترتیب تلاوت و مصحف شریف (از حمد تا ناس) است که با پنج آیه در مکه نازل شده، نام سوره از آیه نخست آن اخذ شده و در منابع حدیثی به سوره «اِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْر» مشهور است. در روند سنتی تفسیر، از دیرباز مهم‏ترین آموزه سوره قدر نزول قرآن در شب قدر دانسته شده و اینکه شب قدر کدام شب از ماه مبارک رمضان است و آیا شب قدر قبل از نزول قرآن وجود داشته است یا خیر، معرکه آراء مفسران و محدثان بوده و هست.

هفت نکته قابل توجه درباره شب قدر و سوره قدر

1. قدر یعنی ارزش و اندازه و با توجه به آیاتی نظیر «وَما قَدَروا اللّهَ حَقَّ قَدرِهِ» (انعام 91)، «وَاللّهُ يُقَدِّرُ الَّيلَ وَالنَّهار» (مُزَّمِّل 20)، و «تَبَارَكَ الَّذي بِيَدِهِ المُلكُ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدير» ‎﴿مُلک ١﴾؛ ‏لیلة القدر یعنی شب اندازه‌‏گیری و برنامه‌‏ریزی برای توانمندشدن و رسیدن به ارزش‌‏های حقیقی.

2. مرجع ضمیر «ه» در آیۀ «اِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْر» در سوره‌های دیگر قرآن مشخص شده است از جمله در:

- «حم .‏ وَالكِتابِ المُبينِ .‏ اِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُّبَارَكَةٍ اِنّا كُنّا مُنذِرين .‏ فِيها يُفرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكيم» ‎﴿دخان،1-٤﴾

- ‏«حم . وَالكِتابِ المُبين . اِنّا جَعَلناهُ قُرآناً عربیّاً لَعَلَّکُم تَعقِلون . وَ اِنَّهُ فِى اُمِّ الكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِىٌّ حَكيم» (زخرف، 1- 4).

یعنی خداوند سبحان در شب قدر که شبی بسیار پربرکت است با نزول کتاب مبین از ام الکتاب (لوح محفوظ) و فرقان‏ شده آن به قرآن عربی مبین، کل برنامه هدایت و تربیت انسان‏‌ها تا قیام قیامت و چگونگی اجرا و نتایج و اهداف آن را به تفصیل بیان و تبیین نموده و در دسترس همه افراد بشر که مخاطب قرآن‏ هستند قرار داده است: شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدَیً لِلنّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِّنَ الْهُدَىٰ و الفُرقان» (بقره، 185). بنابراین بایسته و شایسته است که مسلمانان هر ساله در شب نزول قرآن، هم برای سال پیش‏ روی خویش و هم برای آینده خود و جامعه اسلامی بر مبنای آموزه‌‏های قرآن و سیره نبوی برنامه‌‏ریزی کنند تا به رشد، سعادت و سلامت برسند.

بنابراین، توصیه امام صادق(ع) که شب قدر را اول سال و آخر آن بدانید بسیار حائز اهمیت است (كافی، 4‏/160). همچنین ابتکار دقیق امام خمینی(ره)، مصلح بزرگ سده اخیر که آخرین روز جمعه ماه مبارک رمضان را به عنوان روز قدس تعیین کرد قابل تقدیر است تا توجه همه مسلمانان و آزادگان جهان برای برنامه‌‏ریزی و حل مهم‏ترین مسئله جهان اسلام، یعنی حفاظت از کیان جوامع اسلامی و قطع ید متجاوزان به اسلام و سرزمین‏‌های اسلامی جلب و توطئه‌‏های جهان‏خواران علیه بشریت آشکار و رسوا شود.

3. نزول ملائکه در شب قدر برای بالابردن برنامه‌‏ریزی درست انسان‌‏هاست تا در طول سال و تا هنگامی که انسان مسلمان به برنامه درست خویش حکیمانه و عالمانه متعهد و پایبند است از او حمایت و پشتیبانی کنند تا برنامه به مقصد خود برسد و اجرا شود، چنان‏که خداوند حکیم، در جنگ بدر، مسلمانان را با سه هزار ملائکه یاری کرد: «وَلَقَد نَصَرَكُمُ اللّهُ بِبَدرٍ وَاَنتُم أَذِلَّةٌ فَاتَّقوا اللّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ‎.‏ اِذ تَقولُ لِلمُؤْمِنينَ اَلَن يَكفِيَكُم اَن يُمِدَّكُم رَبُّكُم بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ المَلائِكَةِ مُنزَلين» (آل عمران، 123-124نیز نک: انفال، 9) و این نصرت و یاری برای همۀ مؤمنانِ ثابت‏قدم تأکید شده است: «اِنَّ الَّذينَ قالوا رَبُّنَا اللّهُ ثُمَّ استَقاموا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَة» (فصّلت،30. نیز نک: تحریم،4؛ انفال،12).

4. امام موسی صدر در تبیین آسیب‌‏های فهم نادرست از شب قدر گفته‏‌اند: «من حقیقتاً این معنا را نمی‌فهمم... لزومی ندارد که این معنای خرافه‌ای و شایع میان مردم را بپذیریم که در این شب ستاره‌ها از حرکت باز می‌ایستند و آسمان بالا یا پیش می‌رود و گرفتاری‌ها فرود می‌آید و فقط کافی است که شخص دعا کند و بگوید فلان چیز را طلا کن و آن طلا شود... من شخصاً این معنای رایج را نمی‌فهمم و‌لی کاش که یک نفر این معنا را برای من توضیح دهد، این معنا نه با علم، نه با دین و نه با قرآن سازگار است...به اعتقاد من، معنی شب قدر، به‌شدت با مفهوم روزه در ماه رمضان مرتبط است... پس انسانی که روزه می‌گیرد، در نتیجه‌ روزه خود، نگرشی واضح‌تر دارد و دردهای جامعه را بیشتر حس می‌کند و صبر او برای ادامه راه، افزون‌ می‌شود. این انسان، کسی است که می‌تواند تصمیم بگیرد و راهی برای آینده خویش ترسیم و سرنوشت خویش را از خلال این تصمیم مشخص کند، بنابراین، ماه رمضان، دوره آموزشی است که سرنوشت انسان را مشخص می‌کند» (برای زندگی، ص257-۲58).

5. سفارش مؤکد ائمۀ طاهرین(ع) به قرائت سوره «قدر» و «اخلاص» در نمازهای مستحبی حکایت از آن دارد که انسان مسلمان همواره قدردان لحظات زندگی‌‏اش است تا تکرار شب‏‌ها و روزهای متوالی، موجب غفلت او از خدای احد صمد نشود، خدایی که همه امور عالم به دست ربوبیت اوست و همه پدیده‌‏های عالم به اذن او فعال هست‏ند و هیچ‏کسی چه در گذشته، چه حال و چه آینده، هم‌‏شأن و هم رتبه او نیست و نخواهد بود، بنابراین، هر گونه پیوستگی و سرسپردگی به غیر خدا و اولیاء الهی همچون ابولهب‌‏ها و فرعون‌‏ها جز خسران و هلاکت و بدبختی و بردگی نتیجه‌‏ای نخواهد داشت (تَبَّت یَدا اَبی لَهَبٍ وَ تَبّ ...سَیَصلیٰ ناراً ذاتَ لَهَب ... فی جیدها حَبَلٌ مِن مَسَد).

6. با توجه به اینکه شب نیمه شعبان و شب عید فطر نیز در حکم شب قدر است، می‏‌توان گفت شب قدر محدود به یک شب خاص و زمان معینی نمی‏‌شود و هر لحظه از زندگی انسان می‌‏تواند «لیلة‏القدر» او باشد، همچنان‏که مضاعف محاسبه شدن اجر و پاداش هر نیت و گفتار و عمل صالحی در شب و روز جمعه بیانگر همین نکته مهم است تا مسلمانان دست‏ کم برنامه هفتگی داشته باشند. به فرموده امام صادق(ع): «إِنَّ الْعَمَلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ يُضَاعَفُ» (من لا یحضره الفقیه، 1/423). بنابراین، یک شب یا یک روز که در آن انسان غافل نباشد و برای بهتر زیستن خود و همنوعانش تصمیمی درست بگیرد، برتر و پربرکت‏تر از 30 هزار شب و روزی است که به غفلت و بی‌‏توجهی گذشته باشد، چنان‏که در آموزه‌‏های اهل بیت(ع)، لحظه‏‌ای تفکر برتر از یک‏ سال عبادت بدون تفکر است: «تفکر ساعةٍ خیرٌ من عبادةِ سَنَةٍ». به قول بزرگ ‏معلم قرآن عصر حاضر، زنده‏ یاد دکتر محمدعلی لسانی فشارکی، تصمیم سرنوشت‌‏ساز حرّبن یزید ریاحی در صبح عاشورا، لیلة القدر او بود که با این تصمیم درست، از شقاوت و عذاب الیم و دردناک دوزخ و رسوایی و بیچارگی ابدی، رهایی و نجات یافت و سعادت ابدی خویش را در سرای آخرت همراه با پیامبران و امامان و صالحان و شهیدان و بندگان خوب خدا رقم زد.

7. سوره قدر با سوره‌‏های «کوثر»، «نوح» و «فتح» که همگی با «اِنّا» آغاز می‏‌شوند، هم‌گروه است، بنابراین، مقایسه این چهار سوره که سه سوره آن خطاب مستقیم به پیامبر اکرم(ص) دارد، بسیار شایان توجه و تدبر است، به‌ویژه مقایسه 950 سال تبلیغ حضرت نوح(ع) با 23 سال رسالت پر برکت خاتم پیامبران و نیز آثار و برکاتی که جهان اسلام از وجود یگانه دخت رسول خدا، زهرای اطهر(س)، حضرت فاطمۀ صدیقه طاهره برخوردار شده است: «اِنّا اَعطیناکَ الکَوثَر». بنابراین، برنامه‌ریزی زندگی بر اساس تعالیم قرآن، سیره معصومین(ع)، و بر اساس عقلانیت و حکمت و مصلحت مکان و زمان می‌‏تواند خیری فزاینده و جوشان و فتحی مبین و بی‏نظیر را برای فرد فرد مسلمان و جامعه اسلامی به ارمغان آورد و توطئه‏‌های بدخواهان و دشمنان اسلام و بشریت را ابتر و ناکام گذارد. بمنه و کرمه

محسن رجبی قدسی، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم