کد خبر: ۴۲۷۷۵۸۸

تاریخ: ۰۱ ارديبهشت ۱۴۰۴ - ۱۱:۴۰

یادداشت

کتابی در مرز زبان‌شناسی و تفسیر

کتاب «المعجم فی فقه لغة القرآن و سرّ بلاغته» را می‌توان یکی از جامع‌ترین و عمیق‌ترین تلاش‌های معاصر در عرصه معناشناسی و فقه‌اللغة قرآنی دانست. این اثر فراتر از یک معجم سنتی، به‌مثابه نظامی تحلیلی و روشمند برای کشف لایه‌های معنایی و بلاغی واژگان قرآن عمل می‌کند.

کتاب «المعجم فی فقه لغة القرآن و سرّ بلاغته» یکی از جامع‌ترین، ژرف‌نگرترین و روشمندترین آثار معاصر در حوزه واژه‌پژوهی و زبان‌شناسی قرآنی به‌شمار می‌آید. این اثر گران‌سنگ حاصل بیش از دو دهه تلاش علمی مستمر گروهی از محققان حوزه و دانشگاه با هدایت و نظارت علمی مرحوم آیت‌الله دکتر محمد واعظ‌زاده خراسانی است، فقیهی اندیشمند و قرآن‌پژوهی برجسته که دغدغه بازشناسی زبان قرآن و کشف ابعاد نوین آن را در سر داشت.

این معجم با هدف تحلیل علمی و تبیین دقیق واژگان به‌کار رفته در قرآن کریم در قالبی نوآورانه و ساختاری چندلایه به نگارش درآمده است، ویژگی ممتاز این اثر، پیوندزدن میان مطالعات زبان‌شناسی سنتی، تحلیل‌های تفسیری و معناشناسی مدرن است، امری که آن‌را به منبعی بی‌بدیل برای پژوهش‌های قرآنی تبدیل کرده است.

هدف اصلی از تألیف این معجم، فراتر رفتن از گردآوری صرف معانی لغوی واژگان قرآن و دستیابی به «فقه اللغة القرآنی» است، یعنی درک عمیق‌تر از منطق زبانی، ساختار معنایی و کارکرد بلاغی الفاظ قرآن.

این پروژه عظیم بر آن است تا به انجام مواردی بپردازد:

• تفاوت‌های دقیق میان معانی ظاهری و معانی کاربردی در سیاق‌های قرآنی را آشکار سازد

• ارتباط درونی و نظام‌مند میان واژگان را در بافت قرآنی بررسی کند

• تصویر زبانی جامع‌تری از قرآن کریم ارائه دهد

المعجم فی فقه لغة القرآن و سرّ بلاغته، فراتر از یک واژه‌نامه یا قاموس صرف، در واقع دانشنامه‌ای موضوعی – مفهومی در حوزه معناشناسی و فقه‌اللغة قرآنی است. این اثر نه‌ تنها در امتداد سنت معاجم کلاسیکی چون مفردات راغب یا التحقیق فی کلمات القرآن الکریم قرار دارد، بلکه با تکیه بر شیوه‌ای نوین در تحلیل‌های قرآنی، گامی بلند در تحول زبان‌شناسی قرآنی به‌شمار می‌آید.

این معجم از منظر روشی، به‌عنوان پلی میان سه حوزه علمی لغت‌شناسی، تفسیر و بلاغت عمل می‌کند و به‌گونه‌ای طراحی شده است که پژوهشگران علوم قرآنی، مفسران، لغویان و حتی متخصصان حوزه فلسفه زبان و معناشناسی می‌توانند از آن بهره‌مند شوند.

نوآوری‌های محتوایی و روشی

از جمله نوآوری‌های علمی این معجم می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. تکیه بر سیاق قرآنی در استخراج معنا، نه صرفاً اقوال لغوی

2. ترکیب داده‌های لغوی و تفسیری در راستای فهم دقیق‌تر واژه

3. تحلیل ساختار مفهومی واژگان در بافت کلان قرآن، با هدف کشف «نظام معنایی قرآن»

4. ارجاع دقیق به منابع کهن لغوی و تفسیری همراه با نقد و تحلیل تطبیقی آن‌ها

5. ارائه معناهای خاص قرآنی که گاه با معنای لغوی تفاوت‌های بارز دارند

همان‌گونه که در بخش ساختار علمی کتاب به تفصیل آمده است، این معجم بر پایه مدخل‌های واژگانی و با رویکرد تحلیل‌محور تنظیم شده است. در هر مدخل، واژه‌ای قرآنی در چهار سطح بررسی می‌شود.

۱. منابع لغوی

۲. دیدگاه‌های تفسیری

۳. تحلیل تطور معنایی

۴.  کاربرد قرآنی

این شیوه تحلیل چندسطحی، امکان دستیابی به لایه‌های عمیق‌تری از معنا و بلاغت قرآن را برای خواننده فراهم می‌سازد.

اهمیت این اثر در مطالعات قرآنی معاصر

المعجم فی فقه لغة القرآن و سرّ بلاغته با ارائه یک دستگاه تحلیلی نوین و متکی بر اصول دقیق زبان‌شناسی، سهم مهمی در نوسازی مطالعات قرآنی و فهم دقیق‌تر متن وحی دارد و نه‌ تنها ابزاری پژوهشی برای متخصصان، بلکه بنیانی معرفتی برای مطالعات میان‌رشته‌ای در حوزه قرآن، زبان، بلاغت و معناشناسی محسوب می‌شود.

به‌طور خاص، این اثر برای نگارش تفاسیر واژه‌محور و معناشناختی، تدوین اطلس‌های مفهومی قرآن، آموزش روش تحلیل زبان قرآنی به طلاب و دانشجویان و نقد و بازخوانی معاجم و تفاسیر پیشین دارای کارکردی اساسی و بنیادین است.

ساختار علمی کتاب «المعجم فی فقه لغة القرآن و سرّ بلاغته»

کتاب «المعجم فی فقه لغة القرآن و سرّ بلاغته» اثری است پژوهشی و بنیادین در حوزه زبان‌شناسی قرآنی که ساختار علمی آن با رویکردی نظام‌مند، دقیق و چندلایه طراحی شده است. این ساختار، ابزاری کارآمد برای واژه‌پژوهی، تحلیل بلاغی و تفسیر موضوعی قرآن کریم فراهم می‌آورد و به گونه‌ای سامان یافته که بتواند همزمان نیاز پژوهشگران، مفسران، زبان‌شناسان و علاقه‌مندان به علوم قرآنی را پاسخ دهد.

این معجم براساس حروف تهجی تنظیم شده و در هر مدخل، یک واژه یا ماده قرآنی بررسی و در آغاز هر مدخل، فهرست کامل مشتقات آن ماده همراه با تعداد دفعات کاربرد هر واژه در قرآن ذکر می‌شود، سپس تحلیل علمی واژه در قالب چهار بخش اصلی سامان می‌یابد:

1. النصوص اللغویة (منابع و اقوال لغویان)

در این بخش، آرای لغت‌شناسان مسلمان از قرون اولیه اسلامی تا دوره معاصر به دقت گردآوری و تنظیم شده است. منابع مورد استفاده از معتبرترین آثار لغوی چون العین، مجمل اللغة، تهذيب اللغة، المحكم، أساس البلاغة و لسان العرب برگرفته شده و اقوال براساس تقدم زمانی مؤلفان مرتب شده‌اند. این بخش، بنیان واژه‌پژوهی قرآنی را فراهم می‌کند و ریشه‌شناسی، تطور معنایی و کارکردهای لغوی کلمات را تبیین می‌نماید.

2. النصوص التفسیریة (اقوال و دیدگاه‌های مفسران)

در این بخش، اقوال مفسران مسلمان در تبیین معنای واژه در سیاق آیات، استخراج و با روشی دقیق و منظم تنظیم شده است. این تحلیل‌ها از منابع تفسیری معتبر مانند تفسیر طبری، مجمع البیان، کشاف، مفاتیح الغیب، تفسیر المیزان و دیگر تفاسیر شیعی و سنی فراهم آمده‌اند.

محتوای این بخش شامل تحلیل‌های تفسیری – کلامی، عرفانی، اخلاقی و فلسفی پیرامون واژه، بررسی تناسب واژه با سیاق آیه و مضمون سوره و حذف مکررات و ارائه خلاصه‌ای منقح از نکات مهم تفسیری است

این بخش، پژوهشگر را با گوناگونی دیدگاه‌ها درباره معنا و کاربرد واژه در بافت قرآنی آشنا می‌کند و وی را از رجوع به ده‌ها منبع تفسیری بی‌نیاز می‌سازد.

3. الأصول اللغویة (تحلیل تطور معنایی واژه)

در این بخش، سیر تطور معنایی واژه‌ها از استعمالات اصلی تا توسعه‌های مجازی و اصطلاحی در منابع عربی و قرآنی بررسی می‌شود. هدف این قسمت شامل موارد زیر است:

• تمایز معنای حقیقی و مجازی واژه مشخص شود

• تغییرات معنایی واژه در گذر زمان و فرهنگ‌ها روشن گردد

• پیوند میان معانی مختلف واژه در کارکردهای قرآنی تبیین شود

این بخش نشان‌دهنده تحول واژگان در گفتمان دینی و تفسیری است و نقش بسزایی در فهم اصطلاحات تخصصی قرآن کریم دارد.

4. الاستعمال القرآنی (تحلیل کارکرد واژه در قرآن)

این بخش که به‌عنوان مهم‌ترین و نوآورانه‌ترین قسمت اثر شناخته می‌شود، با قلم مرحوم استاد محمد واعظ‌زاده خراسانی نگارش یافته و حاصل یک روش‌شناسی علمی و ابتکاری است. ویژگی‌های این بخش عبارتند از:

• جمع و تحلیل تمام آیات مشتمل بر واژه مورد نظر با رویکرد قرآن‌به‌قرآن و تفسیر موضوعی

• استخراج معنای نهایی واژه از طریق تدبر در سیاق‌های قرآنی، بدون تکیه صرف بر داده‌های لغوی

• شناسایی معانی خاص قرآنی که از معنای لغوی فاصله دارند

• دسته‌بندی آیات بر اساس حوزه‌های معنایی (مانند آغاز، معاد، جامعه، اخلاق و... )

• پیوند واژه‌ها با دیگر الفاظ هم‌معنی، مترادف، متضاد، و مرتبط مفهومی

در این بخش، تحلیل‌های بلاغی و سیاقی با نگاه معناشناسی قرآنی ترکیب می‌شود و تصویری دقیق از جایگاه مفهومی و نقش هر واژه در ساختار معنایی قرآن ارائه می‌شود.

روش علمی حاکم بر نگارش

تألیف این اثر عظیم بر پایه اصول پژوهش علمی دقیق استوار است، از جمله:

• استفاده از منابع اصیل لغوی، تفسیری و ادبی

• التزام به رویکرد توصیفی – تحلیلی در مطالعه واژگان

• توجه به منطق درونی قرآن و قواعد زبان عربی

• پرهیز از تکرار و ذکر مکررات

• بهره‌گیری از روش تفسیر موضوعی مبتنی بر واژه‌محوری

• رعایت اصل تقریب مذاهب اسلامی در بیان آرا و تحلیل‌ها

ساختار علمی کتاب المعجم نه‌ تنها الگویی ممتاز در واژه‌پژوهی قرآنی فراهم آورده، بلکه روش جدیدی در تعامل با الفاظ قرآن کریم معرفی کرده است. ترکیب نگاه زبان‌شناسانه، تفسیری و معناشناختی به همراه پایبندی به روش علمی و دقت در ارجاع‌دهی و طبقه‌بندی مطالب، این اثر را به یکی از برجسته‌ترین دانشنامه‌های قرآنی روزگار معاصر تبدیل کرده است.

المعجم فی فقه لغة القرآن و سرّ بلاغته را می‌توان یکی از جامع‌ترین و عمیق‌ترین تلاش‌های معاصر در عرصه معناشناسی و فقه‌اللغه قرآنی دانست. این اثر فراتر از یک معجم سنتی، به‌مثابه نظامی تحلیلی و روشمند برای کشف لایه‌های معنایی و بلاغی واژگان قرآن عمل می‌کند و آن‌چه این کتاب را ممتاز می‌سازد، تلفیق سنجیده‌ی داده‌های لغوی، تفسیری و بلاغی در پرتو سیاق و ساختار درونی متن قرآن است.

این اثر با پشتوانه‌ای قوی از منابع کهن و رویکردی نواندیشانه، موفق شده است شکاف میان زبان‌شناسی سنتی و تحلیل‌های مدرن معناشناختی را پر کرده و چارچوبی نوین برای تحلیل واژگان قرآنی ارائه دهد، به این ترتیب، معجم مزبور نه تنها برای متخصصان علوم قرآنی، بلکه برای پژوهشگران حوزه‌های مرتبط همچون زبان‌شناسی، معناشناسی، تفسیر، بلاغت و الهیات کاربردی نیز ابزاری قابل اتکا و منبعی الهام‌بخش به شمار می‌رود.

در یک کلام، المعجم فی فقه لغة القرآن و سرّ بلاغته گامی بزرگ در جهت بازشناسی علمی و ساختارمند زبان قرآن کریم است، گامی که نه‌تنها به ارتقای فهم دقیق‌تر متن وحی می‌انجامد، بلکه امکان گشودن افق‌های نوین در مطالعات میان‌رشته‌ای قرآنی را نیز فراهم می‌آورد.

رضا ملازاده یامچی، پژوهشگر دینی