کد خبر: ۴۲۸۳۷۲۱

تاریخ: ۳۱ ارديبهشت ۱۴۰۴ - ۰۹:۲۴

مروری بر دعای غسل زیارت امام رضا(ع)

کسی که برای تشرف به حرم، آلایش جسمی را می‌زداید، آلایش روح را هم باید بشوید تا هم با جسم پاک، هم روح پاک، هم لباس نو، هم با روحیه نو تشرف یابد. البته بعد اجتماعی آن را نیز نباید از نظر دور داشت، زیرا غسل زیارت، گامی برای ایجاد فضای مطلوب‌تر در اماکن زیارتی و در مجموعه‌های زائران است.

در آیه 43 سوره اعراف آمده است: «الْحَمْدُلِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ…» خداوند را باید شاکر بود به نعمت ایمان، به نعمت اسلام، به نعمت ولایت و به نعمت معرفت و محبت اهل بیت عصمت و طهارت صلوات الله أجمعین؛ همچنین خداوند را شاکر باید بود به نعمت همجواری در این شهر و کشور با مرقد مطهر مولا علی بن موسی الرضا(ع)؛ کانون رحمت تام حق متعال.

درباره تاریخ شهادت هشتمین پیشوای عالم تشیع، حضرت رضا(ع) و گفتار تاریخ‌نویسان و سیره‌نگاران مختلف است: شیخ مفید در مسارالشيعة، شهادت آن حضرت رئوف را در روز ۲۳ ذی‌القعده سال ۲۰۳ هجری قمری می‌داند. به همین جهت، برای زیارت آن حضرت در این روز تأکید فراوانی شده است.

نکته شایان ذکر اینکه هر چیزی برای خود آدابی دارد و رعایت ادب و آداب آن، سبب دستیابی بهتر به اهداف آن کار است، مانند آداب معاشرت، آداب علم‌آموزی، آداب نماز و قرائت، آداب تجارت و ... که شناخت و مراعات آنها، آن امر را موفقیت‌آمیز‌تر و عامل را به هدف نزدیک‌تر می‌کند.

موضوع زیارت هم از این امر مستثنا نیست و آدابی دارد. امام صادق(ع) خطاب به محمد بن مسلم، یکی از اصحاب بزرگ خویش، چنین دستورالعمل می‌دهد که: «هرگاه به زیارت مرقد امیرالمؤمنین(ع) رفتی، غسل زیارت کن، پاکیزه‌ترین جامه‌هایت را بپوش، بوی خوش و عطریات استعمال کن، با آرامش و وقار و آرام آرام حرکت کن، وقتی به باب السّلام رسیدی، رو به قبله بایست و سه بار تکبیر بگو، آنگاه زیارت را بخوان» (وسائل الشیعه، ج10، ص305).

آنچه در این دستورالعمل آمده است، از جمله آداب ظاهری زیارت محسوب می‌شود که از این میان، سطوری چند پیرامون «غسل زیارت» به قلم خواهد آمد. غسل زیارت، به‌عنوان یک عمل عبادی، برای طهارت جسم انجام می‌شود. گرچه یک معنای نمادین هم دارد؛ اینکه شستشوی جسم و تمیزی بدن، نمادی از طهارت روح است: شستشویی کن و آنگه به خرابات خرام/ تا نگردد ز تو این دیرِ خراب، آلوده (حافظ، غزل423)

از امام صادق(ع) درباره آیه «خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ؛ بهترين وزيباترين لباس، براى بهترين مكان است» پرسیدند، فرمود: «الْغُسْلُ عِنْدَ لِقَاءِ کُلِّ إِمَامٍ؛ غسل هنگام زيارت و ديدار هر امام است.» (وسائل الشیعه، ج10، ص303). آن حضرت غسل هنگام دیدار و زیارت هر امام را مصداقی از آراستگی هنگام عبادت یا حضور در عبادتگاه به شمار می‌آورده است و این برای زائران درس تمیزی و خوش‌بویی و ادب ظاهری است(محدثی، فرهنگ کوثر، 1386، ش71).

در غسل زیارت امام رضا(ع) نیز دعایی آمده که خود این دعا هم درسی پرمعناست. در آغاز این دعا از خداوند توفیق طهارت و پاکیزگی درخواست می‌شود. درحقیقت وقتی زائر آن حضرت به شست‌وشوی جسم خود برمی‌آید با ذکر این دعا هم، باطن خویش را برای دیدار با آن امام آماده می‌سازد: «اللَّهُمَّ طَهِّرْنِي وطَهِّرْ قَلْبِي؛ بارالها مرا پاک کن[از آلودگی‌ها] و دلم را طاهر گردان.»

ادب تشرف به محضر یک شخصیت والا و یک حقیقت پاک، ایجاب می‌کند که دیدارکننده نیز با هیئتی آراسته ظاهر شود تا ادای احترام کرده باشد. از این‌رو زائر به‌هنگام غسل زیارت از خداوند می‌خواهد که او را از خلقیات زشت، اخلاق آلوده، اعمال ناشایست، تعلق به دنیا، کینه‌ها و کدورت‌ها، حسادت‌ها، خودبینی‌ها، خودپرستی‌ها و رذیله‌های اخلاقی پاک سازد: دل که آیینه شاهیست غباری دارد/ از خدا می‌طلبم صحبت روشن رایی(حافظ، غزل490)، دل آیینه است و این آیینه تا از کدورت‌ها پاک نباشد، عکس معشوق در آن نمی‌افتد. آیینۀ زنگارگرفته و غبارنشسته قادر نیست تصویر کسی را که مقابلش ایستاده است، بنمایاند:
میان عاشق و معشوق هیچ حائل نیست/ تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز (حافظ، غزل266) و لذا از خداوند دلی و دیدگانی پاک می‌خواهد که معشوق را ببیند: «غبار ره بنشان تا نظر توانی کرد» (حافظ، غزل144).

«وَاشْرَحْ لِي صَدْرِي؛ و سینه‌‌ام را بگشا»، زائر از خداوند سعه صدر می‌خواهد؛ از او طلب ظرفیت می‌کند که در برابر سختی‌ها و فراز و نشیب‌های زندگی زود از کوره به‌درنرود، زود به انتهای حد تحمل نرسد. نیز چون می‌داند زبانی که با سخنان آلوده، ناپاک شده است، شایستگی گفت‌وگوی با مولا را ندارد، لذا ازخداوند زبانی طاهر می‌خواهد که با امام بگوید مدح خدا را و ثنا و شکر او را.

«وَأَجْرِ عَلَى لِسَانِي مِدْحَتَكَ وَ الثَّنَاءَ عَلَيْكَ؛ و بر زبانم مدح‌ و ستایش بر تو را جارى گردان»، مبادا وقتی به حرم امام راه یافت، زبان به شکایت از خداوند باز کند، زیرا جز خداوند موجودی سامان‌دهنده زندگی انسان نیست: «فَإِنَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِكَ؛ زیرا که نیرویی نباشد جز به وجود تو».

پس اگر در حرم امام(ع) زبان به شکوه گشود و از سختی زندگی و ناملایمات روزگار ناله کرد، در حقیقت خداوند را مذمت کرده است:

بد نگوییم به مهتاب اگر تب داریم
دیده‌ام گاهی در تب، ماه می‌آید پایین،
می‌زند دست به سقفِ ملکوت
گاه زخمی که به پا داشته‌ام،
زیر و بم‌های زمین را به من آموخته است…
گاه در بسترِ بیماریِ من،
حجمِ گُل، چند برابر شده است…
(سهراب، صدای پای آب)

«وَقَدْ عَلِمْتُ اَنَّ قِوامَ دِینِي التَّسْلیمُ لِأَمْرِکَ وَالاْتِّباعُ لِسُنَّةِ نَبِیِّکَ؛ و این را به‌خوبی دانسته‌ام که آنچه موجب ماندن و قوام دین من است، همان تسلیم در برابر فرمان تو است.» لذا زائر در این فراز از دعا خطاب به خداوند می‌گوید که استواری دینِ او در این است که در برابر خواست او، هیچ خواسته‌ای نداشته باشد و در برابر دستورات او هیچ مقاومتی به خرج ندهد و اعتراضی نکند، و آنچه حکم فرموده است، (چه احکام شرعی و چه فرامینِ دینی) پذیرای آن‌ها باشد و از آن‌ها سر باز نزند و حتی در دلِ خود نیز تلخی احساس نکند. همانطور که قرآن کریم درباره حضرت رسول(ص) فرموده است: «فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّىٰ يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا﴾ (نساء/65) «به پروردگارت سوگند که آنان مؤمن حقیقی نخواهند بود، مگر آنکه تو را در آنچه میان خود نزاع واختلاف دارند به داوری بپذیرند؛ سپس از حکمی که کرده ای دروجودشان هیچ دل تنگی و ناخشنودی احساس نکنند، وبه طور کامل تسلیم شوند.»

قرآن می‌فرماید که برخی خيال مى‏‌كنند به صرف اينكه قرآن و احكامى كه از ناحيه خداى تعالى نازل شده است چه معارفش و چه دستورات اخلاقى و عمليش را تصديق كردند، ايمان به خدا و رسول و ايمان به آنچه رسول خدا(ص) از ناحيه پروردگارش آورده در دلشان افتاده، و در نتيجه ايمان حقيقى دارند، در حالى كه اين طور نيست، بلكه ايمان عبارت است از اين كه انسان به طور تام و كامل و به باطن و ظاهر تسليم امر خدا و رسولش باشد و چگونه ممكن است كسى مؤمن حقيقى باشد، و در عين حال در برابر حكمى از احكام او تسليم نشود، يا به ظاهر و يا اگر به ظاهر اظهار تسليم مى‏كند در باطن جانش تسليم نباشد به ظاهر از ترس رسوايى اظهار تسليم كند ولى در باطن دلش به خاطر اين كه حكم نامبرده كه با حال و هواى او سازگار نيست منزجر باشد؟! (طباطبایی، المیزان، ج4، ص647).

حقیقت تسلیم این امر باطنی است، اینکه انسان هر چه خداوند و یا رسول او حکم کند به شیرینی پذیرا باشد. اما آنکه از بیرون فرمان ببرد، استسلام است. تسلیم به دل تعلق دارد و استسلام به پیکر. بنابراین وقتی زائر اظهار تسلیم می‌کند در الواقع باید هم بدن او مستسلم باشد و هم دل تسلیم و پذیرا: در دایره قسمت ما نقطه تسلیمیم/ لطف آن چه تو اندیشی حکم آن چه تو فرمایی(حافظ، غزل493).

«وَالشَّهاَدَةُ عَلَی جَمِیعِ خَلْقِکَ؛ و گواهی دادن به این مطلب برای همه خلق توست.» پناه بر خدا. زائر در این عبارت می‌گوید که به این حقیقت پی برده است که قوام دین او بر این است که بر همه خلق خداوند شاهد باشد، در حالیکه هنوز او در آغاز مرحله زیارت (انجامِ غسل زیارت) است. این عبارت نشان می‌دهد که زائرِ امام نیز باید رنگ و بوی خود امام را داشته باشد. مگر نه این است که ائمه: بر همه خلق شاهدند و ظاهر و باطن آن‌ها را می‌دانند. حال اگر زائر آیینه شود، عکس مَزور در او می‌افتد و او، خود مزور می‌شود. بنابراین زائر امام رضا(ع)، دوست امام رضا(ع)، عطر و بوی امام را می‌دهد.

پس بی‌جهت نیست که گفته‌اند آن که به دیدار زائر امام می‌آید، گواینکه به زیارت خود امام رفته است: «مَنْ زَارَ زَائِرَنَا کَمَنْ زَارَنَا؛ هرکسی که زائر ما را دیدار کند، مانند آن است که ما را زیارت کرده باشد.» این عبارت، گرچه از یک‌سو مقام و منزلت زائر امام را بیان می‌کند، از سوی دیگر، مسئولیت خطیر و وظیفه سنگین او را یادآور می‌شود؛ اینکه زائر باید بکوشد تا از هر آلایشی پاک گردد و خلق و خوی و کمالاتش، خلق و خو و کمالات امام شود. همانطور که هر که امام را ببیند، خداوند را دیده است: «مَنْ رَآنِي فَقَدْ رَأَى الْحَقَّ؛ هر که مرا ببینید حق را دیده است(عین القضات همدانی، تمهید اصل رابع).

«اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ لِي طَهُوراً وَ شِفَاءً وَ نُوراً إِنَّكَ عَلى‏ كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدِيرٌ؛ خدایا این غسل را برای من پاکیزگی، شفا و نوری قرار ده که تو بر هر چیز توانایی.» حال باید توجه داشت زائری که غسل زیارتش این‌گونه ارزشمند است و با آن، به چنین منزلتی دست می‌یابد، خود زیارتش چه خواهد بود؟! و چه اعتباری به او می‌بخشد.

حسن ختام این سطر صلوات خاصه آن امام رئوف(ع): «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی عَلِیِّ بْنِ مُوسَی الرِّضَا الْمُرْتَضَی الْإِمَامِ التَّقِيٍّ النَّقِيِّ‏ وَ حُجَّتِکَ عَلَی مَنْ فَوْقَ الْأَرْضِ وَ مَنْ تَحْتَ الثَّرَی الصِّدِّیقِ الشَّهِیدِ صَلاَةً کَثِیرَةً تَامَّةً زَاکِیَةً مُتَوَاصِلَةً مُتَوَاتِرَةً مُتَرَادِفَةً کَأَفْضَلِ مَا صَلَّیْتَ عَلَی أَحَدٍ مِنْ أَوْلِیَائِکَ‏.»

کبری راستگو، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم