کد خبر: ۴۳۲۲۲۹۰

تاریخ: ۲۰ آذر ۱۴۰۴ - ۱۰:۱۰

یک دانشجوی دکترای مطالعات زنان تبیین کرد

آموزه‌های حضرت فاطمه(س)؛ راهکارهایی برای تقویت زندگی در عصر حاضر

زهره صداقت با تشریح ابعاد تربیتی و اجتماعی سیره حضرت فاطمه زهرا(س) گفت: آموزه‌های این بانوی الهی می‌تواند به عنوان الگوی عملی در تحکیم روابط خانوادگی، مدیریت تعارض‌ها و تقویت هویت دینی زنان و مردان در عصر پرچالش امروز به‌کار گرفته شود.

حضرت فاطمه زهرا(س) در تاریخ اسلام، نمونه‌ای روشن از ایمان، اخلاق و خردمندی است؛ بانویی که نه‌تنها در جایگاه دختر پیامبر(ص)، بلکه به‌عنوان الگویی پیشگام در تربیت، مسئولیت‌پذیری و دفاع از حق شناخته می‌شود. زندگی ایشان الگویی جامع برای زنان در همه دوره‌هاست؛ الگویی که بر پایه تعهد در خانواده، عمق معنویت در عبادت و حضور مسئولانه در جامعه شکل گرفته است.

سیره حضرت زهرا(س) بر صدق، اخلاص و پیوند میان معنویت و مسئولیت استوار است. در خانه، یار و پشتیبان امیرالمؤمنین(ع) بود و در تربیت فرزندانی همچون امام حسن(ع)، امام حسین(ع) و حضرت زینب(س) نقشی بنیادین داشت؛ تربیتی که برخاسته از ایمان، اخلاق و بصیرت بود و نسلی مقاوم و حق‌طلب را پرورش داد. با این حال، از عرصه اجتماع نیز کناره‌گیری نکرد و هنگامی که حق ولایت در معرض تهدید قرار گرفت، با حضور در مسجد و ایراد خطبه‌های روشنگرانه، از عدالت و عقلانیت دفاع کرد.

ساده‌زیستی حضرت زهرا(س) نیز درسی بزرگ برای جامعه امروز است؛ خانه‌ای خاکی اما دلی سرشار از نور الهی داشت، غذای اندک خود را به نیازمندان می‌بخشید و هرگز محرومیت را مانعی برای عزت و کرامت انسانی نمی‌دانست. عبادت‌های شبانه ایشان، جلوه‌ای از عشق خالص به خدا بود؛ آن‌چنان که در سجده‌های طولانی، همواره به یاد بندگان خدا دعا می‌کرد و دعای او رنگی از خیرخواهی و نوع‌دوستی داشت.

حضرت زهرا(س) در رفتار خانوادگی نیز میان محبت، عقلانیت و مسئولیت تعادل برقرار می‌کرد. گفتار نرم، نگاه احترام‌آمیز و صداقت در روابط، بنیان خانواده را استحکام می‌بخشید. ایشان نشان داد که عزت زن در ایمان، معرفت و خرد اوست، نه در ظواهر یا موقعیت اجتماعی. شجاعت در دفاع از حق و پایمردی در برابر ظلم، از برجسته‌ترین صفات ایشان بود.

امروز زنان می‌توانند از سیره حضرت زهرا(س) بیاموزند که چگونه میان وظایف خانوادگی و مسئولیت‌های اجتماعی تعادل ایجاد کنند. منش ایشان دعوتی به خودسازی، علم‌آموزی، عفاف و مشارکت معنادار در جامعه است. بانویی که با مهر، عقل و معنویت، راه ایمان را روشن کرد و نشان داد زن مسلمان می‌تواند سرچشمه هدایت، محور آرامش خانواده و صدای رسا و استوار عدالت باشد.

خبرنگار ایکنای خراسان رضوی به مناسبت هفته گرامیداشت مقام زن و سالروز ولادت حضرت فاطمه(س)، گفت‌وگویی با زهره صداقت، کارشناس علوم قرآنی و دانشجوی دکترای مطالعات زنان، انجام داده که در ادامه می‌خوانیم؛

ایکنا_مهم‌ترین ویژگی‌های اخلاقی حضرت فاطمه(س) که امروز می‌تواند الگو باشد چیست؟

از منظر علوم اسلامی، مهم‌ترین ویژگی‌های اخلاقی حضرت فاطمه(س) که برای انسان امروز الگوست، بر سه محور استوار است: ایمان عمیق و معرفت ناب الهی؛ تقوای جامع در عرصه‌های فردی و اجتماعی؛ و تعهد راسخ به مسئولیت‌های انسان در قبال خود، خانواده و جامعه. ایشان تجسم عینی عصمت‌اند و هیچ رفتار، موضع‌گیری یا حتی سکوتی از ایشان بی‌ریشه در معرفت دینی و تعهد الهی نیست.

ویژگی‌هایی همچون صبر و استقامت در برابر مصائب و ظلم، بدون کوچک‌ترین عدول از حق‌خواهی ــ که نمونه آن در ماجرای فدک دیده می‌شود. ساده‌زیستی، زهد همراه با عزت‌نفس، علم‌اندوزی و انتقال دانش چه در خطبه فدکیه و چه در تعلیم فرزندان و اصحاب همگی نشان‌دهنده شخصیت جامع‌نگر ایشان است. حضرت در کنار نقش بزرگ همسری و مادری، آموزگاری برای بشر و مبارزه با انحرافات اجتماعی را نیز بر عهده داشتند.

یکی از ویژگی‌های برجسته دیگر، هماهنگی کم‌نظیر عبادت، فعالیت اجتماعی و مسئولیت خانوادگی در زندگی ایشان است. حضرت زهرا(س) چنان در عبادت غرق می‌شدند که پاهای مبارکشان از ایستادن‌های طولانی در نماز ورم می‌کرد، اما در عین حال، همسری دلسوز برای امیرالمؤمنین(ع) و مادری مهربان و تربیت‌گر برای فرزندان بودند. در شرایط سخت بیماری نیز برای بیان حق و دفاع از مظلومان حاضر می‌شدند. این ترکیب کم‌نظیر از فضائل، ایشان را به الگویی فرازمانی و فرامکانی برای پاسخگویی به نیازهای اخلاقی و معنوی جامعه امروز بدل می‌کند.

ایکنا_ چگونه می‌توان سبک زندگی ایشان را در خانواده‌های امروزی پیاده کرد؟

برای پیاده‌سازی سبک زندگی فاطمی در خانواده‌های امروز، باید به اصول بنیادین حاکم بر زندگی حضرت توجه کرد، نه صرفاً تقلید ظاهری از جزئیات تاریخی. نخستین گام، تقویت بنیان خانواده بر محور معنویت و اخلاق است، نه مادیات. حال چگونه می‌توان محور خانواده را بر معنویت و اخلاق استوار ساخت؟ این امر می‌تواند از طریق نهادینه‌سازی عبادت جمعی در خانواده شکل گیرد. اگر در زمان اذان، همه اعضای خانواده نماز اول وقت را اقامه کنند، یا در منزل مراسم معنوی برگزار شود و فضای گفت‌وگوی صمیمانه درباره معارف دینی و اصول اعتقادی فراهم آید و همچنین رضای الهی در تصمیم‌گیری‌های روزمره در اولویت قرار گیرد، خانواده به‌طور طبیعی بر محور معنویت و اخلاق استوار خواهد شد.

سبک زندگی فاطمی، سبک زیست هدفمند و آگاهانه است؛ بنابراین اعضای خانواده باید با شناخت سیره حضرت، روابط خود را بر پایه محبت، احترام متقابل و تقسیم مسئولیت‌ها سامان دهند؛ همان‌گونه که حضرت فاطمه(س) و امیرالمؤمنین(ع) در اداره خانه و تربیت فرزندان با یکدیگر همکار بودند. در بعد تربیتی و اجتماعی نیز الگوگیری از شیوه تربیتی حضرت که مبتنی بر هویت‌بخشی، عزت‌مندی و مسئولیت‌پذیری فرزندان است، ضرورت دارد. والدین می‌توانند با ایجاد فضایی سرشار از مهر، در عین داشتن انتظارات جدی از فرزندان برای رعایت ارزش‌ها، نسلی متعهد و باایمان پرورش دهند.

همچنین ساده‌زیستی و قناعت به معنای مصرف‌گرایی معقول و پرهیز از اسراف توجه به محرومان و احساس مسئولیت اجتماعی، حتی با کمک‌های کوچک، از جلوه‌های قابل اجرای این سبک زندگی است. کلید موفقیت در این مسیر، آموزش مستمر و غیرمستقیم از طریق رفتار والدین و ایجاد خاطرات مشترک معنوی در خانواده است. این خاطرات معنوی نقش تعیین‌کننده‌ای دارند و سبب می‌شوند سبک زندگی فاطمی به بخش طبیعی و شیرین زندگی روزمره تبدیل شود، نه مجموعه‌ای از دستورالعمل‌های خشک. تحقق این امر به برنامه‌ریزی و عزم جمعی خانواده نیاز دارد تا در جهان پرشتاب امروز، آرامش و استحکام زندگی از سرچشمه نورانی اهل‌بیت(ع) تأمین شود.

ایکنا_ نقش حضرت فاطمه(س) در تربیت فرزندان و انتقال ارزش‌های دینی چه بوده است؟

حضرت فاطمه(س) الگویی ممتاز در تربیت مبتنی بر دلبستگی ایمن و الگوسازی رفتاری بودند. ایشان نه‌تنها با محبت و عطوفت، پایه‌های امنیت روانی فرزندان را تقویت می‌کردند، بلکه با رفتارهای هدفمند، ارزش‌های دینی را به‌صورت غیرمستقیم و در بستر زندگی روزمره منتقل می‌ساختند. برای نمونه، نحوه تعامل ایشان با پدر بزرگوارشان، رسول خدا(ص)، و نیز با همسرشان، حضرت علی(ع)، بهترین آموزش عملی درباره احترام، وفاداری و تبعیت از ولایت برای فرزندان بود.

در حقیقت حضرت فاطمه(س) فضای خانه را به «محیط زنده ایمان» تبدیل کرده بودند؛ جایی که کودکان در کنار تجربه محبت بی‌قید و شرط، با مسئولیت‌پذیری، شجاعت اخلاقی و تعهد اجتماعی آشنا می‌شدند و از طریق مشارکت در مراسم مذهبی یا پرسش و پاسخ‌های ساده روزمره، معارف دینی را می‌آموختند. این روش تربیتی یکپارچه موجب شد فرزندانی چون حسنین(ع) و حضرت زینب(س) در سخت‌ترین شرایط، استواری عقیدتی، قدرت تحلیل و توان رهبری نشان دهند.

از سوی دیگر، نقش حضرت زهرا(س) در دفاع از جانشینی رسول خدا(ص) نقشی حیاتی و چندبعدی بود. ایشان با بیانات استدلالی و خطبه‌های آتشین به‌ویژه در خطبه فدکیه و گفت‌وگو با مهاجران و انصار، حقیقت غصب خلافت و انحراف مسیر امامت را با استناد به قرآن و سنت روشن کردند. این موضع‌گیری‌ها فراتر از دفاع از حق شخصی بود و دفاع از اصل امامت به عنوان ادامه رسالت محسوب می‌شد.

حتی از منظر روان‌شناسی اجتماعی، ایستادگی قهرمانانه حضرت در دورانی که بسیاری سکوت کرده بودند، هویت شیعی را استحکام بخشید و الگویی برجا گذاشت که مقاومت در برابر انحراف قدرت را معنا می‌کرد. سکوت و انزوای آگاهانه ایشان در روزهای پایانی عمر، همراه با وصیت به عدم حضور مخالفان در تشییع پیکرشان، نیز نوعی «اعتراض نمادین» بود که پیام عدم مشروعیت حکومت وقت را به جامعه منتقل می‌کرد.

ایکنا_ جایگاه حضرت فاطمه(س) در فرهنگ شیعه و مراسم مذهبی چگونه تبیین می‌شود؟

در فرهنگ شیعی، حضرت فاطمه(س) پناهگاه عاطفی و معنوی‌اند. جایگاه ایشان فراتر از نسبت خانوادگی با پیامبر(ص) یا امام علی(ع) است؛ ایشان نماد صبر، مبارزه، رنج و در عین حال محور وحدت اهل‌بیت به شمار می‌آیند. مراسم فاطمیه با وجود دو تاریخ متفاوت اوج عاطفه مذهبی شیعیان را شکل می‌دهد؛ به گونه‌ای که عزاداری برای ایشان، تجدید عهد با مظلومیت‌های اهل‌بیت(ع) و یادآوری رسالت حق‌طلبی آنان است.

از سوی دیگر، ولادت حضرت زهرا(س) نیز به عنوان روز زن و مادر جشن گرفته می‌شود که نشان‌دهنده جنبه‌های نورانی، امیدبخش و حیات‌آفرین شخصیت ایشان است. این دوگانه «عزا و جشن»، تصویر کاملی از واقعیت زندگی انسانی ارائه می‌دهد: ترکیبی از رنج و محبت، مبارزه و پیروزی حق.

ذکر فضایل و مصائب ایشان در منابر و مجالس، حافظه جمعی شیعی را تقویت می‌کند و پیوند جامعه مؤمن را با خاندان وحی استوار نگه می‌دارد.

الگوسازی فرهنگی از مهم‌ترین رویکردهای جوامع برای ترویج ارزش‌هاست و این الگوها معمولاً باید ملموس، الهام‌بخش و مقدس باشند. حضرت فاطمه(س) تجسم هم‌زمان کمالات زن در ابعاد مختلف‌اند؛ همسری فداکار، مادری تربیت‌گر، بانویی عابد و دانشمند و مدافعی استوار برای حق و عدالت. از همین رو انتخاب ایشان به عنوان الگوی زن مسلمان، پاسخی دینی و اصیل به برخی گفتمان‌های فمینیستی وارداتی است که گاه با خانواده‌محوری و ارزش‌های دینی تعارض دارند. نامگذاری ولادت ایشان به عنوان «روز زن» و «روز مادر»، در حقیقت تکریم نقش محوری زن در خانواده است بی‌آنکه او را در این نقش‌ها محصور کند. این بزرگداشت، هم هویت‌بخش برای زنان جامعه شیعه و هم ارائه‌دهنده معیاری الهی برای جایگاه حقیقی زن است؛ جایگاهی مبتنی بر کرامت ذاتی، علم، تقوا و اثرگذاری اجتماعی.

ایکنا_ چگونه می‌توان آموزه‌های حضرت فاطمه(س) را در مسائل اجتماعی امروز مثل عدالت، عفاف و تربیت فرزند به‌کار گرفت؟

آموزه‌های حضرت فاطمه(س) در حوزه‌های عدالت، عفاف و تربیت فرزند، چارچوبی اصول‌محور و در عین حال انعطاف‌پذیر برای مواجهه با چالش‌های پیچیده اجتماعی امروز فراهم می‌کند. در حوزه عدالت، سیره ایشان درس‌آموز است؛ زیرا حضرت با دفاع فعال از حق غصب‌شده، از جمله در ماجرای فدک نشان دادند عدالت‌خواهی صرفاً شعاری اخلاقی نیست، بلکه نیازمند شجاعت عملی و بیان حقیقت در برابر بالاترین سطوح قدرت است. در جامعه امروز، الگوی فاطمی یعنی مسئولیت‌پذیری فردی و اجتماعی در برابر تبعیض، حمایت از مظلومان و التزام به انصاف در تمام عرصه‌ها؛ از خانواده تا محیط کار.

در حوزه عفاف نیز الگوی فاطمی به معنای صیانت از کرامت و حریم شخصی همراه با فعالیت اجتماعی مؤثر است. یعنی زن می‌تواند با رعایت حدود اخلاقی و پوشش متین، در عرصه‌های علمی، فرهنگی و حتی اجتماعی و اعتراضی حضوری فعال و اثرگذار داشته باشد. در تربیت فرزند نیز روش حضرت، ترکیبی از محبت عمیق و انتظارات اخلاقی روشن است. امروز این الگو را می‌توان در «کیفیت‌بخشی به زمان حضور والدین»، «الگوسازی عملی به جای تذکرهای صرفاً کلامی» و «تقویت هویت دینی و ملی فرزندان در برابر هجوم فرهنگ‌های بیگانه» به‌کار بست.

ایکنا_ چه توصیه‌هایی برای زنان و مادران امروز می‌توان از سیره ایشان استخراج کرد؟

نخستین توصیه، «اولویت‌بندی هوشمندانه نقش‌ها»ست. حضرت زهرا(س) نشان دادند که می‌توان در عین ایفای نقش همسری و مادری فداکار، بانویی عالمه، معلم و کنشگری اجتماعی بود. رمز این موفقیت، مدیریت زمان بر اساس ارزش‌ها و انجام هر نقش با تمام وجود است.

توصیه دوم، «تقویت بنیان علمی و معرفتی» است؛ زیرا حضرت به عنوان معلم و مرجع زنان شناخته می‌شدند. زنان امروز نیز می‌توانند با دانش‌افزایی در حرفه خود و تعمیق معرفت دینی، هم در تربیت نسل آینده موفق باشند و هم در جامعه اثرگذاری بیشتری داشته باشند.

توصیه سوم، «حفظ حریم مقدس خانواده» به‌عنوان کارگاه اصلی تربیت انسان است؛ ایجاد فضایی سرشار از محبت، احترام متقابل و معنویت، رکن اساسی خانواده‌داری فاطمی است.

توصیه چهارم و پایانی، «صیانت از عزت‌نفس» است؛ حضرت در اوج ساده‌زیستی و خدمت، هرگز استقلال شخصیتی و عزت انسانی خود را زیر سؤال نبردند و این درس مهمی برای زنان امروز است که در برابر فشارهای اجتماعی و تبلیغاتی، کرامت و هویت خود را حفظ کنند.

ایکنا_ نقش حضرت زهرا(س) در ایجاد همبستگی خانوادگی چه درس‌هایی برای جامعه امروز دارد؟

الگوی همبستگی خانوادگی در سیره حضرت فاطمه(س)، نسخه‌ای مؤثر در برابر فردگرایی افراطی و گسست‌های خانوادگی امروز است. ایشان با عملکردی یکپارچه، خانواده را به دژ مستحکم ایمان و حمایت متقابل تبدیل کردند.

نخستین درس، تبدیل خانه به «کانون مهر و مکتب معرفت» است؛ یعنی جایی که اعضای خانواده تنها برای تأمین نیازهای مادی کنار هم نیستند، بلکه مأمن عاطفی، فکری و معنوی یکدیگرند.

درس دوم، «همکاری و تقسیم مسئولیت‌ها بدون تعصب جنسیتی» است؛ همان‌گونه که حضرت زهرا(س) و امیرالمؤمنین(ع) در کارهای خانه و تربیت فرزندان مشارکت داشتند.

درس سوم، «ایجاد خاطره‌ها و تجربه‌های معنوی مشترک» مانند عبادت جمعی، مشارکت در مناسبت‌های مذهبی و حتی همراهی خانوادگی در مواجهه با مصائب است؛ امری که هویت جمعی خانواده را استحکام می‌بخشد.

درس چهارم و بسیار مهم، «وحدت کلمه در دفاع از ارزش‌ها»ست؛ خانواده فاطمی در تمام عرصه‌های سیاسی و اجتماعی هم‌صدا و هماهنگ بودند و الگویی از مقاومت و پایداری ارائه دادند. برای امروز، این سیره نشان می‌دهد خانواده‌ای موفق است که در عین احترام به تفاوت‌های فردی، حول محور ارزش‌های مشترک و متعالی متحد بماند و برای اعضای خود پناهگاهی امن در برابر طوفان‌های زندگی باشد.