هوش مصنوعی؛ تقاطع فلسفه، آگاهی و مسئولیت انسانی

سیدمجید ظهیری، رئیس پژوهشکده اسلام تمدنی، در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌رضوی، به بررسی علمی موضوع «آشنایی با مبانی فلسفی هوش مصنوعی و نقش آن در آینده» پرداخت و با اشاره به پرسش کلاسیک آلن تورینگ در سال ۱۹۵۰ مبنی بر اینکه «آیا ماشین می‌تواند فکر کند؟» اظهار کرد: این پرسش نقطه عطفی در تاریخ تقاطع فلسفه و فناوری به‌شمار می‌رود.

وی ادامه داد: آزمون تورینگ صرفاً یک طرح آزمایشی نبود، بلکه چرخشی معرفت‌شناختی ایجاد کرد که معیار سنجش هوشمندی را از ماهیت درونی اندیشه به رفتار بیرونی مشابه انسان منتقل ساخت. این تغییر، پیامدهای فلسفی عمیقی به همراه داشت و امروز ما را در دوراهی فهم «هوشمندی واقعی» و «شبیه‌سازی رفتاری» قرار داده است.

ظهیری درخصوص «اتاق چینی و مرز فهم»، به نقد نظریه «جان سرل» پرداخت و بیان کرد: این نظریه نشان می‌دهد چگونه یک سیستم می‌تواند بدون فهم معنایی، پاسخ‌های ظاهراً منطقی تولید کند. آزمایش ذهنی اتاق چینی به‌وضوح آشکار می‌سازد که پردازش نمادها لزوماً به معنای فهم محتوا نیست و همین تمایز، اساس نقد هوش مصنوعی قوی به‌شمار می‌رود. از منظر سرل، ماشین هرچقدر هم در تقلید رفتار انسانی موفق باشد، فاقد آگاهی ذاتی و معنادار است.

رئیس پژوهشکده اسلام تمدنی همچنین، درخصوص دو دیدگاه مهم فلسفی شامل رویکرد طبیعی‌گرایانه دنیل دنت و نظریه «مسئله دشوار آگاهی» دیوید چالمرز، تصریح کرد: دنت، آگاهی را پدیده‌ای تکاملی و حاصل فرایندهای پیچیده زیستی می‌داند که می‌تواند بدون فهم درونی، صرفاً در قالب کارکردهای مؤثر ظهور یابد. در مقابل، چالمرز معتقد است توضیح کارکردهای شناختی هرگز معادل توضیح تجربه‌های کیفی و ذهنی نیست. این شکاف تفسیری، همچنان بزرگ‌ترین مانع فلسفی در برابر ادعای برخورداری هوش مصنوعی از آگاهی واقعی است.

وی با اشاره به نمونه‌هایی مستند از تبعیض الگوریتمی در نظام‌های استخدامی، نظارتی و قضایی، بیان کرد: فناوری ذاتاً بی‌طرف نیست؛ الگوریتم‌ها بازتاب ارزش‌ها، سوگیری‌ها و حتی پیش‌داوری‌های طراحان خود هستند. امروز هوش مصنوعی نه‌تنها تصمیم‌گیری می‌کند، بلکه به نوعی ارزش‌گذاری نیز دست می‌زند و این امر ضرورت اخلاق‌محوری در طراحی و شفافیت در اجرا را دوچندان می‌کند.

ظهیری در محور «مسئولیت، عدالت و کرامت انسانی» به چالش‌های حقوقی ناشی از خودروهای خودران اشاره و تصریح کرد: این پرسش جدی مطرح است که وقتی ماشینی تصمیم می‌گیرد و منجر به آسیب می‌شود، مسئولیت بر عهده چه کسی است؟ چنین پرسشی بنیان‌های سنتی مسئولیت مدنی و کیفری را با چالش جدی مواجه کرده است.

رئیس پژوهشکده اسلام تمدنی با نگاهی انتقادی به اقتصاد آینده، اظهار کرد: اگر مارکس از بیگانگی انسان از کار در عصر صنعت سخن می‌گفت، امروز باید پرسید آیا هوش مصنوعی انسان را از معنا و نقش اجتماعی خود نیز بیگانه نمی‌کند؟

وی با اشاره به تحولات حوزه خلاقیت، تصریح کرد: بررسی حضور هوش مصنوعی در خلق آثار هنری، موسیقی و حتی اکتشافات علمی نشان می‌دهد که مفهوم خلاقیت در حال دگرگونی و حتی فروپاشی است؛ فروش یک تابلوی نقاشی خلق‌شده توسط هوش مصنوعی در حراجی معتبر کریستیز، تنها نمادی از این تحول مفهومی است. امروز ماشین‌ها در آستانه ورود به قلمروهایی قرار گرفته‌اند که پیش‌تر به‌عنوان عرصه انحصاری ذهن انسان تلقی می‌شد.

رئیس پژوهشکده اسلام تمدنی گفت: پرسش‌های مربوط به هوش مصنوعی صرفاً فنی نیستند، بلکه آیینه‌ای‌اند که انسان را با پرسش‌های بنیادین درباره هویت، آگاهی، عدالت و غایت زندگی جمعی روبه‌رو می‌کنند. پاسخ‌گویی به این چالش‌ها نیازمند عقلانیت فلسفی، رویکرد اخلاقی و گفت‌وگوی بین‌رشته‌ای مستمر است.