امام علی(ع) و الگوی مواجهه با مخالفان

حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی شریعت‌تبار، پژوهشگر دینی در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان رضوی، با اشاره به سیره امام علی(ع) در مواجهه با مخالفان حکومتی اظهار کرد: سخنان امیرالمؤمنین(ع) در کتاب شریف نهج‌البلاغه و همچنین سیره عملی ایشان در تاریخ، بیانگر برخورد محترمانه و همراه با مدارا با مخالفان حکومتی است. امام علی(ع) تنها امامی بودند که به خلافت ظاهری رسیدند و در دوران حکومت خود، تا زمانی که مخالفان صرفاً به اظهارنظر و بیان انتقادات می‌پرداختند، با رفق و مدارا با آنان برخورد می‌کردند و هیچ‌گونه رفتار تندی از ایشان سر نمی‌زد.

وی با اشاره به نوع برخورد امام علی(ع) با خوارج افزود: پیش از آنکه خوارج وارد فاز اقدام مسلحانه شوند، با وجود آنکه اندیشه‌های خود را به‌طور مستمر تبلیغ می‌کردند و حتی در حضور امام به ایشان توهین می‌کردند، امیرالمؤمنین(ع) با آنان با مدارا برخورد می‌کردند. دلیل این رویکرد آن بود که امام می‌دانستند این رفتارها عمدتاً از سر جهل و ناآگاهی است، از این‌رو یاران خود را نیز از هرگونه برخورد فیزیکی با این گروه منع می‌کردند.

این پژوهشگر دینی ادامه داد: در منابع تاریخی نقل شده است که روزی امام علی(ع) در حال رکوع بودند که یکی از خوارج آیه‌ای از قرآن را قرائت کرد که دلالت بر بطلان عمل مشرک داشت و با این آیه، امام را به‌طور ضمنی مشرک خطاب کرد. وی این اقدام را تا سه بار تکرار کرد. امام علی(ع) نیز در پاسخ، آیه‌ای را با این مضمون تلاوت فرمودند که وعده خداوند حق است و باید صبر پیشه کرد و کسانی که اهل یقین نیستند، نمی‌توانند انسان را خوار و بی‌ارزش کنند؛ این رفتار، نمونه‌ای روشن از سعه ‌صدر امام در برابر مخالفان بود.

شریعت‌تبار با بیان اینکه گاه خوارج از امام علی(ع) پرسش‌های فقهی مطرح می‌کردند، بیان کرد: امام به سؤالات آنان پاسخ می‌دادند و همین علم و آگاهی امام، موجب خشم برخی از خوارج می‌شد. بسیاری از اعضای این گروه به سبب جهل و ناآگاهی جذب خوارج شده بودند و از همین‌رو امام علی(ع) تا پیش از ورود آنان به عرصه خشونت، با مدارا با ایشان برخورد می‌کردند.

وی تصریح کرد: زمانی که خوارج وارد فاز مسلحانه شدند و به ترور و اقدامات خشونت‌آمیز دست زدند و حتی یاران امام را به قتل رساندند، امیرالمؤمنین(ع) پیش از هرگونه برخورد نظامی، با آنان گفت‌وگو کردند، آنان را نصیحت و توجیه کردند و حتی با نصب پرچم امان، زمینه بازگشتشان را فراهم کردند؛ به‌گونه‌ای که از میان حدود ۱۲ هزار نفر، هشت هزار نفر بازگشتند و تنها چهار هزار نفر بر مواضع خود باقی ماندند و در نهایت امام ناچار به برخورد نظامی با آنان شدند.

این پژوهشگر دینی با تأکید بر اینکه امام علی(ع) حتی در اوج اختلافات، حقوق خوارج را از بیت‌المال قطع نکردند، اظهار کرد: امام برای مخالفان، از جمله خوارج، حق اعتراض قائل بودند و حضور آنان را در اجتماعات عبادی و سیاسی ممنوع نمی‌دانستند. تنها زمانی که این گروه وارد جنگ علنی شدند، برای حفظ نظام سیاسی اسلام، برخورد نظامی صورت گرفت. همین منطق در مواجهه امام با ناکثین و قاسطین نیز دیده می‌شود.

شریعت‌تبار با اشاره به سه جریان فکری مخالف امام علی(ع) گفت: این جریان‌ها شامل ناکثین، قاسطین و مارقین بودند. امام در برخورد با هر سه جریان، ابتدا با مدارا، دعوت به قرآن و استدلال عمل می‌کردند و تنها زمانی که حجت بر آنان تمام می‌شد و راهی جز مقابله باقی نمی‌ماند، از برخورد نظامی استفاده می‌کردند.

وی با تأکید بر اینکه امام علی(ع) در دوران حکومت خود هیچ‌کس را صرفاً به دلیل ابراز نظر سیاسی زندانی نکردند، ادامه داد: چنین رفتاری اساساً در فقه اسلامی جایگاهی ندارد و موارد حبس محدود به جرائم مشخصی مانند قتل است. امام در خطبه ۲۱۶ نهج‌البلاغه تصریح می‌کنند که با من آن‌گونه که با جباران سخن گفته می‌شود، صحبت نکنید و از روی چاپلوسی سخنی نگویید و گمان نکنید اگر راهکار عادلانه‌ای ارائه دهید، برای من سنگین خواهد بود. ایشان با وجود عصمت، همواره بر نقدپذیری تأکید داشتند و از انتقاد در حضور و غیاب خود استقبال می‌کردند.

این کارشناس دینی در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به شیوه مواجهه برخی ائمه با حکومت‌های ظالم اظهار کرد: برخی از ائمه(ع) به‌دلیل شرایط خاص سیاسی و اجتماعی، ناچار به تقیه بودند. مبارزه آنان با جریان‌های سیاسی و فرهنگی انحرافی، عمدتاً ماهیتی فرهنگی داشت و نه مسلحانه. تقیه نیز در فقه اسلامی بسته به شرایط، می‌تواند واجب، مستحب یا حلال باشد.

شریعت‌تبار در پایان با تأکید بر اینکه تقیه در سیره ائمه(ع) یک تاکتیک مبارزاتی محسوب می‌شود، گفت: مؤمن باید از به خطر انداختن بی‌دلیل خود و جریان فکری‌اش پرهیز کند تا بتواند زمینه مناسبی برای حرکت‌های اصلاحی و سیاسی فراهم آورد؛ البته در برخی شرایط، تقیه حرام است، همان‌گونه که امام حسین(ع) در واقعه کربلا تقیه نکردند، چراکه تقیه در آن مقطع به معنای نابودی کل دین بود و تشخیص این شرایط بر عهده فقیهان است.